دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 The Concept and Usage of Qurʾānic Fāṣilah in Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl مفهوم و کاربرد فاصله قرآنی در تفسیر أنوار التنزیل وأسرار التأویل 227 251 78140 10.30497/qhs.2026.249533.4294 FA حامد جوکار استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، قزوین، ایران 0000-0002-0310-6711 Journal Article 2025 11 26 <span>The Qurʾānic <em>fāṣilah</em> (verse-ending) is a rhetorical device within the field of Qurʾānic rhetoric (<em>balāghah</em>) that concerns the structural and stylistic closure of Qurʾānic verses. This concept—also referred to as <em>ruʾūs al-āy</em> (heads of verses)—bears both similarities to and differences from poetic rhyme (<em>qāfiyah</em>) and prose rhyme (<em>sajʿ</em>). It constitutes one of the debated issues among Qurʾānic exegetes concerned with the literary dimensions of the Qurʾān. Among these exegetes, al-Bayḍāwī, in his commentary <em>Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl</em>, frequently engages with this concept in his discussion of Qurʾānic rhetorical features. Consequently, later exegetes have debated his position, either accepting or rejecting the applicability of the notion of <em>fāṣilah</em> in various Qurʾānic contexts. A precise understanding of al-Bayḍāwī’s view on the concept and function of <em>fāṣilah</em> is therefore essential for a proper interpretation of this rhetorical category. This study seeks to reconstruct al-Bayḍāwī’s perspective through a comprehensive survey of all instances in which he refers to this concept, followed by a detailed analytical examination of his usage. It also considers the views of later exegetes and, through an inferential method, offers a more precise depiction of al-Bayḍāwī’s rhetorical framework. The study is organized into two main sections: the first examines the semantic meaning of <em>fāṣilah</em> and its historical development prior to al-Bayḍāwī in order to clarify the extent of his intellectual indebtedness to earlier scholars; the second analyzes the specific contexts in which al-Bayḍāwī employs the term in his exegesis. The findings indicate that al-Bayḍāwī treats <em>fāṣilah</em> and <em>ruʾūs al-āy</em> as synonymous concepts and employs them alongside alternative interpretive possibilities. Moreover, later exegetes generally appear to have been influenced by his formulation and usage of the concept.</span> <span lang="FA">فاصله قرآنی یکی از انواع صنایع ادبی مطرح در دانش‌های بلاغی مرتبط با علوم قرآن است که به بحث در مورد پایان‌بندی آیات می‌پردازد. این مفهوم که از آن گاه با عنوان رئوس آیات نیز یاد شده، شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با مفهوم قافیه و سجع، در شعر و نثر دارد و یکی از موضوعات مورد بحث میان مفسران ادبی قرآن کریم است. از میان این مفسران، </span><span lang="AR-SA">بیضاوی در تفسیر خویش «أنوار التنزیل و أسرار التأویل»، که به وجوه بلاغی قرآن کریم پرداخته، بارها از این مفهوم یاد کرده و به همین دلیل مفسران پس از او به بحث و نظر در خصوص پذیرش یا رد این مفهوم در آیات مختلف پرداخته‌اند. به همین جهت درک دقیق و درست نگاه بیضاوی به مفهوم و کاربرد «فاصله» برای درک صحیح این مفهوم ضروری است. در این پژوهش کوشش شده پس از استقرای تمام مواضعی که بیضاوی به این مفهوم اشاره نموده، با روش تحلیلی جزئیات نظر وی تبیین شده و ضمن بیان دیدگاه مفسران پس از وی، با استفاده از روش استنتاجی، تصویری دقیق‌تر از ملاحظات بیضاوی درباره این شیوه بیانی ارائه شود. برای این منظور، پژوهش در دو بخش تنظیم شده است: بخش اول به تبیین معنای «فاصله» و تاریخچه این اصطلاح پیش از بیضاوی پرداخته تا میزان اثرپذیری او از پیشینیان روشن شود، و بخش دوم به تبیین مواضعی می‌پردازد که بیضاوی به ذکر این اصطلاح پرداخته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که بیضاوی فاصله و رئوس آیات را به یک معنا دانسته و از این مفهوم در کنار احتمالات دیگر یاد کرده است. همچنین مفسران پس از او معمولاً تحت تاثیر دیدگاه وی در این باره بوده‌اند.</span> https://qhs.isu.ac.ir/article_78140_4d2762efe2d3bdcc0316b8f4db483ee1.pdf