دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 A Semantic Study of the Qurʾānic Hapax Legomenon Bakkah and the Delimitation of Its Linguistic and Geographical Scope in the Qurʾān مفهوم‌شناسی تکامد «بکۀ» و تعیین گستره آن در زبان و جغرافیای قرآن کریم 119 142 78141 10.30497/qhs.2026.78141 FA مجتبی محمدی انویق استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0000-0002-8063-3910 محمدرضا هوری دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0009-0002-2424-933X Journal Article 2025 09 07 Certain lexical items in the Qurʾān occur only once and are therefore classified as Qurʾānic hapax legomena. One of the most significant examples is the term Bakkah in Qurʾān 3:96, which appears in the context of the Qurʾānic dialogue with the People of the Book concerning the first house of worship established for humankind. In the Qurʾān, the term denotes a specific location whose precise meaning and geographical extent remain a matter of scholarly disagreement among Qurʾānic exegetes and researchers. Accordingly, this study employs a descriptive-analytical approach to examine the semantic significance of Bakkah and determine its precise geographical scope. The findings indicate that the term Bakkah possesses both linguistic and historical antecedents in the traditions of the People of the Book as well as among Muslims, and that the Qurʾān employs this familiar designation in its polemical engagement with the Jewish community. Derived from the root b-k-k, Bakkah reflects a common biliteral Semitic and Afro-Asiatic root (b-k) conveying the sense of pressing, crowding, or crushing. The widespread assumption that Bakkah and Makkah are synonymous is shown to be open to serious criticism on both linguistic and geographical grounds. Rather, the two terms denote distinct concepts and locations. The designation Bakkah, which is also mentioned in the Book of Psalms, refers specifically to the valley situated between Mount Abū Qubays and Mount Quʿayqiʿān, where the Kaʿbah stands, encompassing the area of al-Masjid al-Ḥarām. The name Bakkah is understood to derive from the intense crowding and congestion of people in this sacred precinct, a meaning that corresponds closely to the original semantic value of the root in the Afro-Asiatic languages. برخی از واژه‌ها در قرآن کریم، تنها یک بار به‌کار رفته‌اند و از این جهت، عنوان تکامد قرآنی به آنها اطلاق می‌شود. یکی از این تکامدهای مهم قرآنی، واژه «بکّۀ» در آیه 96 سوره آلعمران است که در پیوند با گفتگوی مسلمانان و اهلکتاب درباره نخستین خانه عبادی انسان‌ها به کار رفته است. این واژه در قرآنکریم، به مکانی اشاره دارد که درباره مفهوم و گستره دقیق آن در میان مفسران و پژوهشگران قرآنی اتفاق نظر وجود ندارد. بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال بررسی مفهوم بکه و تعیین گستره دقیق آن با کاربست روش توصیفی تحلیلی است. نتایج پژوهش نشان از آن دارد که واژه «بکّه» دارای پیشینه‌ای لغوی و تاریخی نزد اهلکتاب و مسلمانان است و خداوند متعال این واژه شناخته‌شده برای یهود را در محاجّه با آنان به کار برده است. واژه بکّه (از ماده بکک) دارای ریشه ثنایی مشترک «ب-ک» در زبانهای سامی و آفروآسیایی به معنای فشردن و کوبیدن است. تصوّر برخی از عالمان و مفسّران مبنی بر یکی بودن بکّه و مکّه، با ادلّه گوناگونی قابل خدشه است و این دو واژه از نظر معنایی و جغرافیایی تمایز دارند. واژه بکّه که در مزامیر نیز به آن اشاره شده است، به درّه‌ای میان دو کوه ابوقبیس و قعیقعان اطلاق می‌شود که محل استقرار کعبه است و محدوده مسجدالحرام را شامل می‌شود. دلیل نامگذاری این منطقه به بکّه، فشردگی و ازدحام مردم در آنجا بوده است که مؤید اصل معنای آن در زبانهای آفروآسیایی است.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78141_8f24f0b584a011cbfa4bede7d47b5bfa.pdf