دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 A Multilayered and Integrated Semiotic Discourse Analysis of Qurʾān 36:13–32 تحلیل گفتمان نشانه‌شناختی چندلایه و ترکیبی آیات 13-32 سوره یس 1 24 78139 10.30497/qhs.2026.248114.4129 FA سید جعفر صادقی استادیار گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. 0000-0003-2630-1189 Journal Article 2025 04 23 This study aims to conduct a semiotic discourse analysis of Qurʾān 36:13–32 in order to uncover its multiple layers of meaning within the Meccan context. These verses narrate the story of a town whose inhabitants rejected the divine messengers, conveying theological, admonitory, and didactic messages. However, the mechanisms through which meaning is generated within this discourse require further investigation. The central research question examines how signs, binary oppositions, and semantic systems construct meaning in these verses and influence their audience. The study employs a semiotic analytical approach grounded in contemporary theories of semiotics to identify the signs and underlying semantic structures embedded in the text. The findings demonstrate that signs such as al-qaryah ("the town") and rajulun min aqṣā al-madīnah ("a man came from the farthest part of the city") generate implicit meanings associated with Mecca. Furthermore, binary oppositions such as faith versus disbelief and monotheism versus polytheism organize the discourse, while semantic systems operating at the explicit, implicit, and ideological levels evoke fear, hope, and moral reflection among both the Quraysh and the believers. Overall, the study concludes that through an intricate network of signs and semantic systems, these verses transform the Meccan call to Islam into a compelling and enduring message. هدف این پژوهش، تحلیل گفتمان نشانه‌شناختی آیات 13-32 سوره یس برای کشف لایه‌های معنایی در سیاق مکی است. این آیات، با روایت قصه قریه‌ای که پیامبران را تکذیب کرد، پیام‌های توحیدی، هشداری و عبرت‌آموز را منتقل می‌کنند، اما چگونگی تولید معنا در این گفتمان نیازمند بررسی است. سؤال اصلی پژوهش این است که چگونه نشانه‌ها، دوگانه‌ها و نظام‌های معنایی، معنا را در این آیات تولید می‌کنند و بر مخاطبان تأثیر می‌گذارند؟ روش تحقیق، تحلیل نشانه‌شناختی با تکیه بر نظریه‌های نشانه‌شناسی است که به شناسایی نشانه‌ها و ساختارهای معنایی می‌پردازد. یافته‌ها نشان داد که نشانه‌هایی مانند «القریه» و «من أقصا المدینة رجل» معانی ضمنی مرتبط با مکه تولید می‌کنند، دوگانه‌های ایمان - کفر و توحید - شرک گفتمان را سازمان‌دهی می‌کنند و نظام‌های معنایی در سطوح ظاهری، ضمنی و ایدئولوژیک حس ترس، امید و عبرت را در قریش و مؤمنان ایجاد می‌کنند. نتیجه کلی اینکه، این آیات با شبکه‌ای از نشانه‌ها و نظام‌های معنایی، دعوت مکی را به پیامی پرنفوذ و جاودانه تبدیل کرده‌اند.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78139_da63c058bfc1b65c54d6125a5454a26c.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 A Critical Analysis of the Self-Sufficiency of the Laws of Nature in the Emergence of Order: Based on the Traditions of Imam al-Ṣādiq (PBUH) and Scientific Findings تحلیل انتقادی خودبنیادی قوانین طبیعت در پیدایش نظم مبتنی بر احادیث امام صادق علیه السلام و یافته‌های علمی 42 25 78150 10.30497/qhs.2026.248136.4131 FA سید مهران موسوی دکترای تخصصی علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران. 0009-0005-7490-7224 مهدی ایزدی استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران. 0009-0005-9988-8509 Journal Article 2025 04 26 Contemporary atheists such as Richard Dawkins and Stephen Hawking, who have played a significant role in promoting atheistic thought, primarily rely on the self-sufficiency of the laws of physics and natural selection to explain the emergence of life, complex systems, and organized structures. From the perspective of reductive naturalism, the laws of nature are regarded as sufficient to account for the origin of complexity, order, and harmony, thereby denying the necessity of any external cause or agent. Employing a descriptive-analytical method, this study critically examines the assumption of the self-sufficiency of nature in the emergence of order and complex structures by drawing upon evidence derived from the traditions of Imam al-Ṣādiq (pbuh) as well as contemporary scientific findings. The study argues that neither is God a substitute for nature, nor are the laws of nature a substitute for God. Rather, the laws of nature function as secondary causes and instruments through which the Creator brings His will into effect. Furthermore, it emphasizes that empirical science is concerned solely with describing and explaining how natural phenomena occur, whereas questions concerning their ultimate cause and purpose lie beyond the scope of the experimental method and require rational and philosophical inquiry. The impossibility of the spontaneous emergence of pervasive order, the inadequacy of natural selection as a purposive mechanism in the absence of an intelligent agent, the stability and normative character of the laws of nature, the existence of precise recurrent patterns, and the occurrence of anomalies that transcend ordinary natural processes are identified as major considerations challenging the claim that the laws of nature are self-sufficient in accounting for the order of the universe. امروزه خداناباوران معاصری چون ریچارد داوکینز و استیون هاوکینگ (که بیشترین نقش را در ترویج الحاد داشته‌اند) عمده استنادشان به خودبنیادی قوانین فیزیک و انتخاب طبیعی در شکل‌گیری حیات و سیستم‌ها و ساختارهای پیچیده است. در نگاه طبیعتگرایانه تقلیلی، قوانین طبیعت در پیدایش پیچیدگی‌ها و ساختارهای منظّم و هماهنگ کافی قلمداد شده و وجودِ علّت و عاملِ خارجی انکار می‌شود. در این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و با استناد به ادّله و براهین مأخوذ از احادیث امام صادق علیهم السلام و یافته‌های علمی، انگاره خودبنیادی طبیعت در پیدایش نظم و ساختارهای پیچیده مورد نقد و بررسی قرار گرفته و نشان داده خواهد شد که نه خداوند جایگزینِ طبیعت است و نه قوانینِ طبیعت جایگزین خداوند، بلکه قوانینِ طبیعت به مثابه اسباب و ابزارهایی هستند که خالقِ هستی اراده خود را به وسیله آن‌ها جاری می‌سازد. همچنین لازم است به این مهم توجّه شود که علم تجربی تنها به تبیین و توصیفِ چگونگی پدیده‌ها پرداخته و اظهارنظر درباره علّت و غایت آن‌ها خارج از روش تجربی است که با توسل به ادلّه عقلی - فلسفی ممکن خواهد بود. غیرممکن بودنِ پیدایشِ اتفاقی نظمِ گسترده، نقد سازوکارِ انتخاب صحیح بدونِ عاملِ آگاهی، ثبات و الزام قوانین طبیعت و الگوهای دقیقِ تکرار شونده و بروز نقص در جریان طبیعت و غلبه بر آن، از جمله دلائلی است که خودبنیادی قوانین طبیعت را در شکل‌گیری نظم هستی با چالش مواجه می‌سازد.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78150_4d17298d67ec9460263f96b7813ee02a.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 Dating the Report on the Chronological Order of Qurʾānic Revelation Attributed to ʿIkrimah and al-Ḥasan al-Baṣrī تاریخ‌گذاری روایت ترتیب نزول قرآن کریم به نقل از عکرمه و حسن بصری 43 72 78161 10.30497/qhs.2026.248646.4186 FA سعیده جان نثاری دانش‌آموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران 0009-0007-5288-3262 امیر احمدنژاد دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0000-0001-7152-2656 محمدعلی مهدوی راد استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، پردیس فارابی، قم، ایران 0000-0002-1374-715X Journal Article 2025 08 05 Although not attributed to any of the Companions of the Prophet, the list of the chronological order of Qurʾānic revelation attributed jointly to ʿIkrimah and al-Ḥasan al-Baṣrī has achieved considerable prominence in the Islamic scholarly tradition. This list, transmitted as a single report attributed to both Successors (tābiʿūn), has been preserved through a solitary chain of transmission in which Ḥusayn b. Wāqid al-Marwazī plays a pivotal role. In terms of its frequency of citation in works produced during the first ten centuries of Islam, the report of ʿIkrimah and al-Ḥasan ranks second only to the list attributed to ʿAṭāʾ al-Khurāsānī, and in some works it constitutes the sole source for the chronological order of revelation. This study investigates the authenticity of the list attributed to ʿIkrimah and al-Ḥasan and seeks to determine the historical context of its transmission. Drawing upon early sources, the study collects all extant reports concerning the chronological order of revelation and, after accounting for intentional and unintentional textual variations across different manuscript traditions, compares the report of ʿIkrimah and al-Ḥasan with parallel narrations. Employing both classical and contemporary methods of ḥadīth criticism, it evaluates the report's authenticity and historical development. The findings reveal substantial grounds for questioning the attribution of the extant version of the chronological list to these two Successors. An analysis of the isnād network and the role of common links, particularly in light of Ḥusayn b. Wāqid's scholarly engagement with the chronology of revelation and the doctrine of naskh (abrogation), suggests that he was the principal compiler of this list. While the general framework of chronological lists of revelation appears to have existed at least since the time of ʿAṭāʾ al-Khurāsānī in the early Islamic period, the earliest dissemination of the distinctive version attributed to ʿIkrimah and al-Ḥasan took place in Marw during the mid-second/eighth century. Accordingly, its attribution to these two authorities appears to have served primarily as a means of enhancing its scholarly authority rather than reflecting its actual provenance. فهرست ترتیب نزول عکرمه و حسن بصری با وجود عدم انتساب به صحابه از شهرت قابل توجهی برخوردار است. این فهرست که به شکل معطوف از این دو تابعی نقل شده، از طریقی منفرد و با نقش محوری حسین بن واقد مروزی منتشر شده است. روایت عکرمه و حسن از نظر فراوانی گزارش در آثار ده قرن نخست، پس از فهرست عطاء خراسانی، در رتبه دوم قرار دارد و در برخی آثار تنها منبع ترتیب نزول به شمار آمده‌است. پژوهش حاضر، اصالت فهرست عکرمه و حسن و تاریخ‌گذاری این روایت را هدف قرار داده است. این پژوهش ضمن دستیابی به منابع کهن، تمامی روایات ترتیب نزول را استخراج و با توجه به اختلافات عمدی و سهوی در نسخه‌های مختلف، روایت عکرمه و حسن را با سایر روایات مقایسه کرده و با استفاده از روش‌های سنتی و جدید نقد حدیث، اعتبار روایت را سنجیده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد در صحت انتساب فهرست ترتیب نزولی به شکل موجود به این دو تابعی تردید جدی وجود دارد. تحلیل ساختار شبکه اسناد روایت و بررسی نقش حلقه‌های مشترک، به‌ویژه با توجه به جایگاه فقهی و فعالیت حسین بن‌واقد در حوزه ترتیب نزول و نَسخ، نشان می‌دهد که وی منشأ تدوین این فهرست بوده است. هرچند شاکله کلی فهرست‌های ترتیب نزول حداقل از زمان عطاء خراسانی در نیمه قرن اول شکل گرفته، اما انتشار اولیه روایت عکرمه و حسن با ویژگی‌های خاص آن، در نیمه قرن دوم و در بوم مرو صورت گرفته است و انتساب آن به عکرمه و حسن کارکردی اعتباری دارد.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78161_657fcf1e73240f74adb5407c66d3d5b2.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 A Critical Analysis of the Scriptural Evidence Allegedly Condemning Childbearing and an Elucidation of Its True Meaning تحلیل انتقادی ادله نقلی نکوهش فرزندآوری و تبیین معنای حقیقی آن 73 97 78143 10.30497/qhs.2026.248662.4188 FA علی قدردان قراملکی استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران 0009-0006-9140-751X Journal Article 2025 07 29 Childbearing has consistently been encouraged and valued in Islamic religious sources. Nevertheless, certain scriptural texts appear, at first glance, to discourage having children, thereby creating an apparent tension with other religious evidence. Given the significance of childbearing and population growth, as well as the necessity of resolving apparent inconsistencies within religious texts, a careful examination of the transmitted evidence allegedly condemning childbearing and a clarification of its intended meaning are essential. The principal question addressed in this study is: What is the true meaning of the scriptural evidence that appears to discourage childbearing, and what objections can be raised against interpreting these texts as advocating birth limitation? The study is based on the hypothesis that no genuine contradiction exists among the transmitted texts and that the reports seemingly discouraging childbearing are not, in fact, intended to condemn it. Its primary objective is to clarify the meaning of the relevant religious texts and resolve their apparent inconsistencies through a critical examination of the evidence cited in support of discouraging childbearing. A secondary objective is to remove perceived intra-religious obstacles to promoting childbearing. This theoretical, problem-oriented study, which seeks to contribute to the development of existing scholarship, is based on library research focusing primarily on ḥadīth collections and Qurʾānic exegetical sources. The collected data were subsequently analyzed through textual, rational, and comparative approaches, with particular attention to related scriptural evidence. The findings indicate that the notion that Islamic transmitted sources condemn childbearing stems from an inadequate understanding of key concepts such as balāʾ (divine trial), the conflation of complete causes with preparatory causes, and insufficient attention to the contextual framework of the relevant traditions. Once these considerations are taken into account, it becomes evident that the transmitted evidence in question does not support the condemnation of childbearing در متون دینی، فرزندآوری همواره مورد توجه و تشویق بوده، اما برخی گزاره‌ها ظاهراً به نکوهش آن پرداخته و با دیگر ادله در تعارض به نظر می‌رسند. نظر به اهمیت موضوع فرزندآوری و ازدیاد نسل و همچنین ضرورت رفع تعارضات درون‌دینی، بررسی و تبیین معنای دقیق ادله نقلی نکوهش فرزندآوری و تعیین تکلیف این تعارضات ضروری به نظر می‌رسد. پرسش اصلی پژوهش آن است که معنای حقیقی ادله نقلی نکوهش فرزندآوری چیست و چه نقدهایی بر تفسیر تحدید نسل از این ادله وارد است. فرضیه تحقیق این است که ادله نقلی در این زمینه تعارض واقعی ندارند و گزاره‌های به‌ظاهر نکوهش‌کننده فرزندآوری، در حقیقت در مقام مذمت آن نیستند. هدف اصلی پژوهش، تبیین معنای متون دینی مورد نظر و رفع تعارض ظاهری آن‌ها از طریق نقد ادله نکوهش فرزندآوری است. هدف فرعی نیز، زدودن موانع درون‌دینی برای ترویج فرزندآوری می‌باشد. برای دستیابی به اهداف این پژوهش نظری و مسأله‌محور که درپی توسعه دانش موجود است، داده‌ها به روش کتابخانه‌ای و با تمرکز بر متون حدیثی و تفسیری گردآوری شد. در مرحله بعد، این داده‌ها با بهره‌گیری از تحلیل‌های نقلی و عقلی و مقایسه با دیگر شواهد مرتبط، تجزیه و تحلیل شد. نتایج پژوهش حاکی نشان می‌دهد که انگاره نکوهش فرزندآوری در ادله نقلی، ناشی از عدم تعمق در معنای واژگانی چون بلاء و آزمون الهی، خلط علت تامه با علت اعدادی و غفلت از سیاق روایات است. با تبیین این ملاحظات، آشکار می‌گردد که ادله نقلی یادشده، دلالتی بر مذمت فرزندآوری ندارند.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78143_d4f59fd406e9898d2d69fecb86c2783e.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 Recovering Ḥadīths from Early Sources through the Method of “Recurrent Chains of Transmission”: A Case Study of the Works of ʿAlī b. al-Ḥasan al-Ṭāṭarī بازیابی احادیث منابع کهن بر اساس روش «اسناد پرتکرار» با تطبیق بر کتب «علی بن الحسن الطاطری» 99 118 78144 10.30497/qhs.2026.248697.4193 FA سید علی دلبری استاد گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران 0000-0001-5427-4654 سید علی سجادی زاده استادیار گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران 0009-0007-9883-3586 رضا خوشحال دانش آموخته سطح چهار حوزه علمیه مشهد و دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران 0009-0009-5851-3865 Journal Article 2025 08 03 The presence of weaknesses in the chains of transmission (isnāds) of many ḥadīths has significantly undermined their authenticity and reliability, leading to the marginalization of a substantial body of transmitted reports. In response, various methods have been developed to recover the contents of early ḥadīth sources and reassess the evidentiary value of such traditions. Among these, the method of “recurrent chains of transmission” has demonstrated considerable potential for restoring the credibility of reports preserved in early sources. Using a descriptive-analytical approach, this study provides a precise definition of this method, explains its application in reconstructing early ḥadīth sources, and implements it through a case study of the traditions attributed to the works of ʿAlī b. al-Ḥasan al-Ṭāṭarī. One of the principal contributions of this study is the identification of recurrent transmission patterns within otherwise non-prominent isnāds, thereby enhancing their evidentiary value. More specifically, by applying the method of recurrent chains of transmission to an isnād transmitted through Ibn Samāʿah to al-Ṭāṭarī, the study demonstrates that seven independent ḥadīth traditions can be traced back to al-Ṭāṭarī's works. Moreover, the analysis shows that the documentary weaknesses affecting two of these reports can, to a considerable extent, be mitigated through corroborative transmission evidence. از آنجا که وجود عوامل ضعف سند در احادیث تا حد زیادی اعتبار و وثاقت آنها را خدشه دار ساخته و بخش زیادی از روایات را کم بها جلوه داده است، روش‌های مختلف بازیابی احادیث منابع کهن و به کارگیری آنها در این عرصه کارایی خود را آشکار کرده و تا حدودی توانسته است میزان اعتبار تعدادی از آن احادیث را احیا کند. این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، تعریفی دقیق از روش «اسناد پرتکرار» ارائه کرده، کاربرد آن را در بازیابی منابع کهن حدیثی بازشناسانده و عملیات اجرایی آن را نسبت به احادیث کتب «علی بن الحسن الطاطری» پیاده‌سازی کرده است. از مهم‌ترین دستاوردهای این مقاله چگونگی شناسایی «اسناد پرتکرار» در اسناد غیرمشهوره است که در عین حال توانسته به افزایش اعتبار آنها بیانجامد. به تعبیر دقیق‌تر تنها با به‌کار‌گیری روش «اسناد پرتکرار» در سندی که از طریق «ابن سَماعه» به «طاطری» منتهی می‌شد نشان داده است که، هفت محتوای مجزای حدیثی از کتاب طاطری نقل و انتشار یافته و ضعف سندی موجود در دو مورد از آنها تا حدودی به اعتبار مبدَل گردید.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78144_23de85a2fdcee0bffe9a3256081b9db9.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 A Semantic Study of the Qurʾānic Hapax Legomenon Bakkah and the Delimitation of Its Linguistic and Geographical Scope in the Qurʾān مفهوم‌شناسی تکامد «بکۀ» و تعیین گستره آن در زبان و جغرافیای قرآن کریم 119 142 78141 10.30497/qhs.2026.78141 FA مجتبی محمدی انویق استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0000-0002-8063-3910 محمدرضا هوری دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران 0009-0002-2424-933X Journal Article 2025 09 07 Certain lexical items in the Qurʾān occur only once and are therefore classified as Qurʾānic hapax legomena. One of the most significant examples is the term Bakkah in Qurʾān 3:96, which appears in the context of the Qurʾānic dialogue with the People of the Book concerning the first house of worship established for humankind. In the Qurʾān, the term denotes a specific location whose precise meaning and geographical extent remain a matter of scholarly disagreement among Qurʾānic exegetes and researchers. Accordingly, this study employs a descriptive-analytical approach to examine the semantic significance of Bakkah and determine its precise geographical scope. The findings indicate that the term Bakkah possesses both linguistic and historical antecedents in the traditions of the People of the Book as well as among Muslims, and that the Qurʾān employs this familiar designation in its polemical engagement with the Jewish community. Derived from the root b-k-k, Bakkah reflects a common biliteral Semitic and Afro-Asiatic root (b-k) conveying the sense of pressing, crowding, or crushing. The widespread assumption that Bakkah and Makkah are synonymous is shown to be open to serious criticism on both linguistic and geographical grounds. Rather, the two terms denote distinct concepts and locations. The designation Bakkah, which is also mentioned in the Book of Psalms, refers specifically to the valley situated between Mount Abū Qubays and Mount Quʿayqiʿān, where the Kaʿbah stands, encompassing the area of al-Masjid al-Ḥarām. The name Bakkah is understood to derive from the intense crowding and congestion of people in this sacred precinct, a meaning that corresponds closely to the original semantic value of the root in the Afro-Asiatic languages. برخی از واژه‌ها در قرآن کریم، تنها یک بار به‌کار رفته‌اند و از این جهت، عنوان تکامد قرآنی به آنها اطلاق می‌شود. یکی از این تکامدهای مهم قرآنی، واژه «بکّۀ» در آیه 96 سوره آلعمران است که در پیوند با گفتگوی مسلمانان و اهلکتاب درباره نخستین خانه عبادی انسان‌ها به کار رفته است. این واژه در قرآنکریم، به مکانی اشاره دارد که درباره مفهوم و گستره دقیق آن در میان مفسران و پژوهشگران قرآنی اتفاق نظر وجود ندارد. بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال بررسی مفهوم بکه و تعیین گستره دقیق آن با کاربست روش توصیفی تحلیلی است. نتایج پژوهش نشان از آن دارد که واژه «بکّه» دارای پیشینه‌ای لغوی و تاریخی نزد اهلکتاب و مسلمانان است و خداوند متعال این واژه شناخته‌شده برای یهود را در محاجّه با آنان به کار برده است. واژه بکّه (از ماده بکک) دارای ریشه ثنایی مشترک «ب-ک» در زبانهای سامی و آفروآسیایی به معنای فشردن و کوبیدن است. تصوّر برخی از عالمان و مفسّران مبنی بر یکی بودن بکّه و مکّه، با ادلّه گوناگونی قابل خدشه است و این دو واژه از نظر معنایی و جغرافیایی تمایز دارند. واژه بکّه که در مزامیر نیز به آن اشاره شده است، به درّه‌ای میان دو کوه ابوقبیس و قعیقعان اطلاق می‌شود که محل استقرار کعبه است و محدوده مسجدالحرام را شامل می‌شود. دلیل نامگذاری این منطقه به بکّه، فشردگی و ازدحام مردم در آنجا بوده است که مؤید اصل معنای آن در زبانهای آفروآسیایی است.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78141_8f24f0b584a011cbfa4bede7d47b5bfa.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 An Introduction to the Theology of Health in the Light of the Qurʾān and Ḥadīth: An Applied Approach to the Physical Dimension of Human Beings درآمدی بر الهیات سلامت در پرتو قرآن و حدیث: رویکردی کاربردی به بُعد جسمانی انسان 143 171 78196 10.30497/qhs.2026.248938.4221 FA مرتضی سلمان‌نژاد استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران 0009-0003-2725-1408 امیرحسین فراستی دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0002-3736-2764 Journal Article 2025 09 12 In recent decades, the growing body of interdisciplinary research on religion and health has contributed to the emergence of a new field of inquiry known as the theology of health. This field examines the relationship between religious teachings and the various dimensions of human well-being, including physical, psychological, social, and spiritual health. Although studies in this area have expanded considerably within other religious traditions, the potential of the Qurʾān and ḥadīth for articulating a coherent theological framework of health that addresses the challenges of contemporary society remains insufficiently explored. The present study seeks to examine the role of Qurʾānic and ḥadīth teachings in the formation of a theology of health and to investigate how these sources can contribute to the promotion of human well-being and respond to the needs of contemporary healthcare systems. Adopting a descriptive-analytical method within an interdisciplinary framework, the study explores the concept of the theology of health and its relationship to religion-and-health studies while examining the contributions of the Qurʾān and ḥadīth to disease prevention, health promotion, and therapeutic care. The findings indicate that Islamic teachings not only provide a foundation for spiritual well-being but also offer significant resources for enhancing physical, psychological, and social health. When investigated through rigorous scientific methodologies, these teachings can make meaningful contributions to the enrichment of contemporary healthcare systems. Furthermore, the theology of health can play an important role in dispelling superstitious and unscientific practices attributed to religion, fostering a critical reappraisal of the legacy of so-called "Islamic medicine," and contributing to the development of evidence-informed complementary models of healthcare. Accordingly, the Qurʾān and ḥadīth may be regarded as foundational sources for constructing an Islamic theology of health and for advancing the broader field of applied theology in the contemporary world. در دهه‌های اخیر، گسترش پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در حوزه دین و سلامت به شکل‌گیری شاخه‌ای نوپدید با عنوان «الهیات سلامت» انجامیده است. این حوزه دانشی به بررسی نسبت آموزه‌های دینی با ابعاد مختلف سلامت انسان، اعم از سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی می‌پردازد. با وجود گسترش این مطالعات در سنت‌های دینی دیگر، ظرفیت‌های قرآن کریم و احادیث در تبیین مبانی و کارکردهای سلامت‌محور آن هنوز نیازمند صورت‌بندی نظری منسجم و متناسب با مسائل انسان معاصر است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آموزه‌های قرآنی و حدیثی چه جایگاهی در شکل‌گیری الهیات سلامت داشته و چگونه می‌تواند در ارتقای سلامت انسان و پاسخ‌گویی به نیازهای نظام سلامت معاصر نقش‌آفرین باشد. پژوهش پیشِ رو با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی میان‌رشته‌ای، ضمن بررسی مفهوم الهیات سلامت و ارتباط آن با مطالعات دین و سلامت، ظرفیت‌های قرآن و حدیث را در حوزه پیشگیری، حفظ سلامت و درمان مورد مطالعه قرار می‌دهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آموزه‌های اسلامی افزون بر تأمین سلامت معنوی، در ارتقای سلامت جسمی، روانی و اجتماعی نیز دارای کارکردهای قابل توجهی هستند و می‌توانند در قالب پژوهش‌های علمی و روشمند، به غنای نظام سلامت یاری رسانند. همچنین الهیات سلامت می‌تواند در خرافه‌زدایی از رویکردهای غیرعلمی منتسب به دین، بازخوانی انتقادی میراث طب اسلامی و توسعه الگوهای مکمل سلامت نقش مؤثری ایفا کند. از این رو، قرآن و حدیث را می‌توان از مهم‌ترین منابع نظری برای صورت‌بندی الهیات سلامت اسلامی و گسترش قلمرو الهیات کاربردی در جهان معاصر دانست.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78196_373175672e3a4dc8847ba4364929ae7c.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 Assessing the Authenticity of the Tafsīr Attributed to Imam Ḥasan al-ʿAskarī (PBUH) on the Basis of Confidence in Transmission (Wuthūq Ṣudūr) and Shaykh al-Ṣadūq’s Testimonial Authentication اعتبارسنجی تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام بر مبنای وثوق صدوری و شهادت انحلالی شیخ صدوق 173 200 78200 10.30497/qhs.2026.249200.4251 FA سید مجتبی حسین نژاد دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه مازندران، ساری، ایران 0009-0001-0391-0021 سعید احمدی فرد استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه مازندران، ساری، ایران 0009-0003-1023-7351 Journal Article 2025 10 17 The Tafsīr attributed to Imam al-Ḥasan al-ʿAskarī (A.S.) is an incomplete transmitted (maʾthūr) commentary that is said to preserve the Imam’s teachings as recorded by two of his disciples over a period of seven years. Its authenticity has long been a matter of scholarly dispute. Since numerous religious rulings—particularly in the area of subsidiary legal questions (furūʿ al-fiqh)—are based exclusively on traditions preserved in this commentary, accepting or rejecting its narrations has significant implications for the derivation of Islamic legal rulings. This study examines the principal arguments advanced by both supporters and critics of the work and critically evaluates the objections raised against its authenticity. The findings indicate that previous assessments have not given sufficient consideration to the full range of evidence relevant to its probative value. In particular, the reliability of the transmitters appearing in Shaykh al-Ṣadūq’s chain of transmission to the Tafsīr, together with the reliance placed upon this work by prominent scholars such as Shaykh al-Ṣadūq, al-Ṭabrisī, Ibn Shahr Āshūb, and al-Rāwandī, provides sufficient grounds for confidence in the transmission (wuthūq ṣudūr) of its contents from the infallible Imam. Consequently, the traditions contained in this Tafsīr may be regarded as authoritative. Moreover, since the authority of these traditions derives intrinsically from cumulative scholarly attestation—particularly the Testimonial Authentication (shahādah inḥilāliyyah) of eminent authorities such as Shaykh al-Ṣadūq—the presence of a limited number of weak reports does not undermine the evidentiary validity of the remaining traditions contained in the work. تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع)، به عنوان تفسیری ناتمام و ماثور و برگرفته از املاى فرزندان از تعالیم و فرموده‌های امام عسکرى(ع) در طى هفت سال است. در اعتبار این تفسیر میان صاحب‌نظران، اختلاف‌نظر است. از آنجا که مستند تعداد زیادی از مسائل، خصوصاً فروعات فقهی، روایاتی است که صرفاً در این تفسیر آمده است، ‌لذا پذیرش و یا طرد روایات این تفسیر اثر غیر قابل انکاری در فرایند استنباط احکام خواهد داشت. در این نوشتار پس از تبین شواهد و ادله مخالفین و موافقین و نیز اعتبارسنجی انتقادهای مخالفین، مشخص شد که در رابطه با این تفسیر به جمیع قرائن و شواهد موثر در حجیت آن توجه جدی نشده است، بلکه در این هنگام با توجه به شواهدی چون وثاقت راویان واقع شده در طریق سندی شیخ صدوق به تفسیر منسوب به امام عسکری(ع) و اعتماد بزرگانی چون شیخ صدوق، طبرسی، ابن شهر آشوب و راوندی به این تفسیر، وثوق به صدور مضمون روایات این تفسیر از معصوم(ع) حاصل شده و به تبع آن روایات این تفسیر حجت می‌باشند. با توجه به اینکه حجیت روایات در این تفسیر ذاتی می‌باشد و ناشی از شهادت انحلالی بزرگانی چون شیخ صدوق است، وجود بعضی از روایات ضعیف نمی تواند ضرری به حجیت روایات دیگر این تفسیر وارد کند.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78200_999a0628fad1f46f5a6a8385546378ff.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 Dating Reports on Ibn Masʿūd’s Reaction to the Compilation of the Qurʾān under ʿUthmān تاریخ‌گذاری روایات واکنش ابن‌مسعود به ماجرای جمع عثمان 201 225 78142 10.30497/qhs.2026.247984.4115 FA مرجان شیری محمدآبادی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0002-8580-5574 نصرت نیل ساز دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0002-8580-5574 Journal Article 2025 06 01 Reports concerning ʿAbd Allāh b. Masʿūd’s to the appointment of Zayd b. Thābit for the compilation of the Qurʾān during the caliphate of ʿUthmān, as well as his refusal to surrender his personal codex (muṣḥaf), have been transmitted through diverse chains (ṭuruq) and textual versions in Sunni ḥadīth and historical sources. This study employs multiple methods of ḥadīth dating, including isnād analysis and combined isnād–textual analysis, in order to reconstruct the historical and geographical origins of these reports and trace their gradual development over time. The findings of the isnād analysis indicate that Ibn Masʿūd functions as the common pivotal transmitter across these reports, with at least seven transmitters reporting from him. The tradition appears to have originated and circulated in Kūfa before 30 AH, later spreading to Baṣra through subsequent generations. Key secondary common links that played a significant role in its transmission include Abū Isḥāq al-Sabīʿī, al-Aʿmash—both Kūfan transmitters—and Ibrāhīm b. Saʿd from Medina. The results of the isnād–textual analysis show that all versions consistently emphasize Ibn Masʿūd’s elevated status during the lifetime of the Prophet and describe Zayd b. Thābit as a young man (with two locks of hair, “dhūʾābatān”), a detail often interpreted as an allusion to his Jewish background. All versions also include Ibn Masʿūd’s refusal to hand over his codex and his encouragement of the Kūfans to follow his stance. In the recension of Shaqīq b. Salamah, an additional claim appears asserting Ibn Masʿūd’s superiority in Qurʾānic knowledge. In the transmissions of Ibrāhīm b. Saʿd, however, the reference to dhūʾābatān is omitted, while a new element expressing Ibn Masʿūd’s resentment at being excluded from the official codification process is introduced. روایاتی دربارۀ اعتراض عبدالله‌بن مسعود به انتصاب زیدبن ثابت برای جمع قرآن در دوران عثمان و خودداری ابن‌مسعود از تحویل مصحف خود، با طرق و متون مختلف در منابع روایی اهل‌سنت نقل شده است. در این پژوهش با استفاده از شیوه‌های مختلف تاریخ‌گذاری احادیث (تحلیل سندی و تحلیل سندی – متنی)، خاستگاه تاریخی و جغرافیایی و سیر تطور تدریجی این روایات تبیین می‌شود. یافته‌های تحلیل اسنادی نشان می‌دهد که ابن‌مسعود حلقه مشترک این روایات است و حداقل 7 نفر، روایت وی را نقل کرده‌اند. این روایت قبل از سال 30 قمری در کوفه بیان و منتشر شده و در نسل بعد به بصره راه یافته است. مهم‌ترین حلقه‌های مشترک فرعی این روایات که نقش مهمی در انتشار آن داشته‌اند، ابواسحاق سبیعی و اعمش و ابراهیم‌بن سعد هستند که دو تن اول کوفی‌اند و ابراهیم اهل مدینه. مهم‌ترین نتایج تحلیل سندی-متنی این است که در تمام تحریرها به منزلت رفیع ابن‌مسعود در زمان پیامبر(ص) و کودک بودن زیدبن ثابت و این‌که دارای «ذؤابتان= دو گیس بافته» بوده، اشاره شده است. هم‌چنین در همه تحریرها خودداری ابن‌مسعود از تحویل مصحفش و تشویق کوفیان به این کار هم آمده است. در تحریرهای شقیق‌بن سلمه، ادعای ابن‌مسعود بر سرآمدی در علم به قرآن افزوده شده است. و در تحریرهای ابراهیم‌بن سعد، عبارت «ذؤابتان» که کنایه از پیشینۀ یهوی زید بوده حذف و ناراحتی ابن‌مسعود در کنار گذاشته شدن از جمع قرآن افزوده شده است.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78142_a709b1524eb98f92d1dea833892045aa.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 The Concept and Usage of Qurʾānic Fāṣilah in Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl مفهوم و کاربرد فاصله قرآنی در تفسیر أنوار التنزیل وأسرار التأویل 227 251 78140 10.30497/qhs.2026.249533.4294 FA حامد جوکار استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، قزوین، ایران 0000-0002-0310-6711 Journal Article 2025 11 26 The Qurʾānic fāṣilah (verse-ending) is a rhetorical device within the field of Qurʾānic rhetoric (balāghah) that concerns the structural and stylistic closure of Qurʾānic verses. This concept—also referred to as ruʾūs al-āy (heads of verses)—bears both similarities to and differences from poetic rhyme (qāfiyah) and prose rhyme (sajʿ). It constitutes one of the debated issues among Qurʾānic exegetes concerned with the literary dimensions of the Qurʾān. Among these exegetes, al-Bayḍāwī, in his commentary Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl, frequently engages with this concept in his discussion of Qurʾānic rhetorical features. Consequently, later exegetes have debated his position, either accepting or rejecting the applicability of the notion of fāṣilah in various Qurʾānic contexts. A precise understanding of al-Bayḍāwī’s view on the concept and function of fāṣilah is therefore essential for a proper interpretation of this rhetorical category. This study seeks to reconstruct al-Bayḍāwī’s perspective through a comprehensive survey of all instances in which he refers to this concept, followed by a detailed analytical examination of his usage. It also considers the views of later exegetes and, through an inferential method, offers a more precise depiction of al-Bayḍāwī’s rhetorical framework. The study is organized into two main sections: the first examines the semantic meaning of fāṣilah and its historical development prior to al-Bayḍāwī in order to clarify the extent of his intellectual indebtedness to earlier scholars; the second analyzes the specific contexts in which al-Bayḍāwī employs the term in his exegesis. The findings indicate that al-Bayḍāwī treats fāṣilah and ruʾūs al-āy as synonymous concepts and employs them alongside alternative interpretive possibilities. Moreover, later exegetes generally appear to have been influenced by his formulation and usage of the concept. فاصله قرآنی یکی از انواع صنایع ادبی مطرح در دانش‌های بلاغی مرتبط با علوم قرآن است که به بحث در مورد پایان‌بندی آیات می‌پردازد. این مفهوم که از آن گاه با عنوان رئوس آیات نیز یاد شده، شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با مفهوم قافیه و سجع، در شعر و نثر دارد و یکی از موضوعات مورد بحث میان مفسران ادبی قرآن کریم است. از میان این مفسران، بیضاوی در تفسیر خویش «أنوار التنزیل و أسرار التأویل»، که به وجوه بلاغی قرآن کریم پرداخته، بارها از این مفهوم یاد کرده و به همین دلیل مفسران پس از او به بحث و نظر در خصوص پذیرش یا رد این مفهوم در آیات مختلف پرداخته‌اند. به همین جهت درک دقیق و درست نگاه بیضاوی به مفهوم و کاربرد «فاصله» برای درک صحیح این مفهوم ضروری است. در این پژوهش کوشش شده پس از استقرای تمام مواضعی که بیضاوی به این مفهوم اشاره نموده، با روش تحلیلی جزئیات نظر وی تبیین شده و ضمن بیان دیدگاه مفسران پس از وی، با استفاده از روش استنتاجی، تصویری دقیق‌تر از ملاحظات بیضاوی درباره این شیوه بیانی ارائه شود. برای این منظور، پژوهش در دو بخش تنظیم شده است: بخش اول به تبیین معنای «فاصله» و تاریخچه این اصطلاح پیش از بیضاوی پرداخته تا میزان اثرپذیری او از پیشینیان روشن شود، و بخش دوم به تبیین مواضعی می‌پردازد که بیضاوی به ذکر این اصطلاح پرداخته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که بیضاوی فاصله و رئوس آیات را به یک معنا دانسته و از این مفهوم در کنار احتمالات دیگر یاد کرده است. همچنین مفسران پس از او معمولاً تحت تاثیر دیدگاه وی در این باره بوده‌اند.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78140_4d2762efe2d3bdcc0316b8f4db483ee1.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 Essential Requirements of Motivational Leadership in the Educational Process from the Perspective of the Qurʾān بایسته های رهبری انگیزشی در فرآیند تربیت از منظر قرآن کریم 253 284 78162 10.30497/qhs.2026.249593.4301 FA منا افضلی قادی دکتری معارف اسلامی و مدیریت آموزشی، دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران، تهران، ایران 0009-0000-6516-3220 نیکو دیالمه دانشیار گروه معارف اسلامی و علوم تربیتی، دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران، تهران، ایران 0000-0001-7490-297X اکرم گودرزی استادیار گروه معارف اسلامی و علوم تربیتی، دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران، تهران، ایران 0009-0000-6516-3220 زهره موسی زاده دانشیار گروه معارف اسلامی و علوم تربیتی، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پردیس خواهران، تهران، ایران 0009-0000-6516-3220 Journal Article 2025 12 07 Motivation constitutes the driving force behind human action and represents a fundamental element in the educational process. Accordingly, the Qurʾān accords it a central role in the cultivation and moral development of human beings. The present study aims to identify the essential requirements of motivational leadership as derived from the Qurʾān. Employing a qualitative analytical approach to the Qurʾānic text, the study identifies four principal categories of requirements. The first comprises foundational requirements, including the worthiness of educational objectives and the adoption of appropriate motivational strategies. The second encompasses contextual requirements, such as maintaining balance, adopting a process-oriented approach, optimizing opportunities, tailoring motivational strategies to individual characteristics, recognizing the role of divine lordship in human success, managing unforeseen changes, implementing exceptional measures when required by higher interests, providing wise guidance, observing priorities, presenting exemplary models, preserving the leader's independence, and demonstrating patience and perseverance. The third category concerns learner-oriented requirements, including cultivating constructive emotional relationships with learners, articulating a practical vision, facilitating learners' understanding, and fostering collective motivation. The fourth consists of goal-oriented requirements, namely the cultivation, refinement, and preservation of desirable motivations. The findings indicate that, from the Qurʾānic perspective, successful motivational leadership requires adherence to comprehensive principles governing all aspects of educational practice, particularly those related to the learners' personal and developmental dimensions. Furthermore, motivational efforts lacking worthy objectives and appropriate strategies are devoid of educational value. Finally, the cultivation, refinement, and preservation of motivation constitute not only indispensable prerequisites for the educational process but also its fundamental objectives. انگیزش، خاستگاه کنش‌های انسان و عنصری کلیدی در تربیت به‌شمار می‌رود و قرآن کریم برای انسان‌سازی به آن توجه جدی دارد. هدف پژوهش، شناسایی بایسته‌های رهبری انگیزشی در قرآن کریم بود. مهمترین یافته‌های پژوهش عبارت‌اند از: بایسته‌های بنیادین (شامل ارزشمندی مقاصد، کاربست راهبردهای مطلوب)؛ بایسته‌های زمینه‌ای (شامل تعادل، فرآیندمداری، مدیریت بهینه فرصت‌، تناسب تدابیر انگیزشی با ویژگی‌ افراد، توجه به تأثیر ساحت ربوبی در توفیقات، مدیریت تغییرات غیرقابل‌پیش‌بینی، اتخاذ تمهیدات ویژه در راستای مصالح، هدایت‌گری حکیمانه، رعایت اولویت‌ها، تمهید الگوهای مطلوب، استقلال رهبر، شکیبایی و استقامت)؛ بایسته‌های ساحات وجودی پیرو (شامل روابط عاطفی مطلوب با پیروان، ترسیم چشم‌انداز عملی، تسهیل‌گری ادراک مخاطب، توجه به انگیزش جمعی) و بایسته‌های هدف (شامل پرورش و پالایش انگیزه‌ها، صیانت از انگیزه‌های مطلوب). نتیجه آن که از منظر قرآن کریم: 1) رهبر انگیزشی برای موفقیت، باید در همه کنش‌های خود از جمله نسبت به جنبه‌های وجودی متربیان، الزاماتی را رعایت کند، 2) هرگونه اقدام رهبران در مسیر تربیتی برای انگیزش، بدون مقاصد ارزشمند و راهبردهای مطلوب، بی‌‌ارزش است، و 3) پرورش، پالایش و صیانت از انگیزه‌ها، برای فرآیند تربیت، هم ضرورت و هم هدف تلقی می‌شود.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78162_117a52c7863bb5357f2e94545a879131.pdf

دانشگاه امام صادق علیه السلام مطالعات قرآن و حدیث 2008-3211 19 2 2026 03 21 The Mechanism of the Transcendent Reward of Human Deeds in the Qurʾānic Expression "bi-aḥsani mā kānū yaʿmalūn" and Its Educational Implications: From Minimum Obligation to the Seal of Excellence سازوکار فرازمندی پاداش کردارها در آموزه قرآنی «بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ» و بازتاب‌های تربیتی آن؛ از شمار بایسته تا مُهر شایسته 285 304 78170 10.30497/qhs.2026.248830.4210 FA نوروز امینی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0000-0002-3795-4209 علی اقدامی تطفی استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران 0000-0002-6376-1363 Journal Article 2025 08 26 The Qurʾānic statement, “We shall surely grant them their reward according to the best of what they used to do” (wa-lanajziyannahum ajrahum bi-aḥsani mā kānū yaʿmalūn), represents one of the most profound Qurʾānic teachings concerning the interplay of divine justice and grace within the system of reward and recompense. The central question of this study is the meaning of the expression bi-aḥsani mā kānū yaʿmalūn and the manner in which it explains the nature and measure of divine reward. Adopting a descriptive-analytical approach, and drawing upon Sunnī and Shīʿī exegetical sources, relevant ḥadīth traditions, and educational analyses by Muslim scholars of education, the study critically examines the principal interpretations of this expression. The findings demonstrate that the phrase should not be understood merely as indicating that God rewards individuals solely on the basis of their best deed. Rather, it denotes an elevating mechanism of divine grace through which God perfects the righteous deeds of believers, raising them to their highest degree of excellence, while—through faith and steadfast perseverance—concealing their sins or transforming them into good deeds. This interpretation is supported by related Qurʾānic passages, including “Indeed, the patient will be given their reward without measure” (Q. 39:10) and verses affirming the multiplication of righteous deeds. Beyond its theological and exegetical significance, this Qurʾānic teaching offers important implications for positive psychology, moral motivation, religious education, and the cultivation of hope and personal responsibility. The study concludes that the promise embodied in bi-aḥsani mā kānū yaʿmalūn reflects the harmonious integration of divine justice and mercy and presents an inspiring paradigm for the ethical and spiritual development of human beings. آیه شریف «وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ» از عمیق‌ترین آموزه‌های قرآنی در بیان سازوکار عدل و فضل الهی در نظام جزا و پاداش است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که مقصود از «أَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ» چیست و این تعبیر چگونه کیفیت پاداش اعمال را تبیین می‌کند؟ این مطالعه با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع تفسیری فریقین، روایات و تحلیل‌های تربیتی عالمان علوم تربیتی، به بررسی دیدگاه‌های موجود پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تفسیر این عبارت صرفاً محدود به انتخاب برترین عمل و پاداش دادن بر اساس آن نیست، بلکه این وعده، بیان‌گر سازوکاری ارتقایی است که در آن خداوند با فضل خویش اعمال نیک بندگان را به بالاترین درجه کمال می‌رساند و در سایه ایمان و صبر، سیئات آنان را می‌پوشاند یا تبدیل به حسنات می‌سازد. این تفسیر با آیات مرتبط همچون «إِنَّمَا یُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَیْرِ حِسَابٍ» و «یُضَاعَفُ لَهَا» همخوانی دارد. افزون بر دلالت‌های کلامی و تفسیری، این آموزه قرآنی کارکردهایی عمیق در روان‌شناسی مثبت‌نگر، انگیزش اخلاقی، تربیت دینی و تقویت امید و مسئولیت‌پذیری دارد. در نتیجه، وعده «بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ» تجلی‌گاه پیوند عدل و رحمت الهی و الگویی امیدآفرین برای رشد اخلاقی و معنوی انسان است.

https://qhs.isu.ac.ir/article_78170_bacad5a7012004e84a61dd3f085fb6f7.pdf