تحلیل انتقادی ادله نقلی نکوهش فرزندآوری و تبیین معنای حقیقی آن

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
10.30497/qhs.2026.248662.4188
چکیده
در متون دینی، فرزندآوری همواره مورد توجه و تشویق بوده، اما برخی گزاره‌ها ظاهراً به نکوهش آن پرداخته و با دیگر ادله در تعارض به نظر می‌رسند. نظر به اهمیت موضوع فرزندآوری و ازدیاد نسل و همچنین ضرورت رفع تعارضات درون‌دینی، بررسی و تبیین معنای دقیق ادله نقلی نکوهش فرزندآوری و تعیین تکلیف این تعارضات ضروری به نظر می‌رسد. پرسش اصلی پژوهش آن است که معنای حقیقی ادله نقلی نکوهش فرزندآوری چیست و چه نقدهایی بر تفسیر تحدید نسل از این ادله وارد است. فرضیه تحقیق این است که ادله نقلی در این زمینه تعارض واقعی ندارند و گزاره‌های به‌ظاهر نکوهش‌کننده فرزندآوری، در حقیقت در مقام مذمت آن نیستند. هدف اصلی پژوهش، تبیین معنای متون دینی مورد نظر و رفع تعارض ظاهری آن‌ها از طریق نقد ادله نکوهش فرزندآوری است. هدف فرعی نیز، زدودن موانع درون‌دینی برای ترویج فرزندآوری می‌باشد. برای دستیابی به اهداف این پژوهش نظری و مسأله‌محور که درپی توسعه دانش موجود است، داده‌ها به روش کتابخانه‌ای و با تمرکز بر متون حدیثی و تفسیری گردآوری شد. در مرحله بعد، این داده‌ها با بهره‌گیری از تحلیل‌های نقلی و عقلی و مقایسه با دیگر شواهد مرتبط، تجزیه و تحلیل شد. نتایج پژوهش حاکی نشان می‌دهد که انگاره نکوهش فرزندآوری در ادله نقلی، ناشی از عدم تعمق در معنای واژگانی چون بلاء و آزمون الهی، خلط علت تامه با علت اعدادی و غفلت از سیاق روایات است. با تبیین این ملاحظات، آشکار می‌گردد که ادله نقلی یادشده، دلالتی بر مذمت فرزندآوری ندارند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.

ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله (1404ق)، شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.

ابن بابویه (صدوق)، محمد بن علی (1362ش)، الخصال، تحقیق علی أکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.

ابن بابویه (صدوق)، محمد بن علی (1376ش)، الأمالی، تهران: انتشارات کتابچی.

ابن بابویه (صدوق)، محمد بن علی (1413ق)، من لا یحضره الفقیه، تحقیق علی أکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی (1385ق)، دعائم الإسلام، تحقیق آصف فیضی، قم: مؤسسة آل البیت (ع).

ابن شعبه حرانی، حسن بن علی (1404ق)، تحف العقول عن آل الرسول (ص)، تصحیح علی أکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.

اکبرنژاد، مهدی و محمودی،  مهدی (1402ش)، «اعتبارسنجیِ سندی و دلالی روایت «قِلَّةُ الْعِیَالِ أَحَدُ الْیَسَارَیْنِ»»، علوم قرآن و حدیث، دوره55، شماره111، صص69-96.

ایزدی، مهدی (1390ش)، «ملاک‌های نقد متن حدیث بر اساس منابع روایی فریقین»، مطالعات قرآن و حدیث، دوره4، شماره8، صص5-26.

ایزدی، مهدی و مهدوی‌منش، حسین (1391ش)، «پی جویی خانواده و کارکردهای تربیتی آن در آموزه‌های امام سجاد(ع) با تأکید بر شیوه‌های انحراف‌زدایی و فضیلت افزایی»، مطالعات قرآن و حدیث، دوره6، شماره11، صص45-86.

برقی، أحمد بن محمد بن خالد (1371ق)، المحاسن، قم: دار الکتب الإسلامیه.

پاینده، ابوالقاسم (1382ش)، نهج الفصاحة، تهران: جاویدان.

تقی‌الدین حلی، حسن بن علی (بی‌تا)، کتاب الرجال، قم: الشریف الرضی.

تمیمی آمدی، عبد الواحد (1410ق)، غرر الحکم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

جوادی آملی، عبد الله (1378ش)، تسنیم، تحقیق و تنظیم علی اسلامی، قم: مرکز نشر إسراء.

جوادی آملی، عبد الله (1390ش)، نسیم اندیشه، دفتر سوم، تحقیق و تنظیم سید محمود صادقی، قم: مرکز نشر إسراء.

حسینی واسطی زبیدی، سید مرتضی (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر.

حمیری، عبد الله بن جعفر (1413ق)، قرب الإسناد، تحقیق مؤسسة آل البیت (ع)، قم: مؤسسة آل البیت (ع).

خرازی، سید محسن (1379ش)، «کنترل جمعیت و عقیم‌سازی»، مجله فقه اهل بیت (ع)،  دوره6، شماره 21، صص41-69.

خُصَیْبی، حسین بن حمدان (1419ق)، الهدایة الکبری، بیروت: البلاغ‏.

خمینی، سید حسن (1381ش)، «تنظیم خانواده یا تحدید نسل»، پژوهشنامه متین، دوره4، شماره15، صص49-74.

دهقان ده‌جمالی، حسن (1396)، «فرزندآوری و افزایش جمعیت از دیدگاه قرآن کریم و اهل بیت(ع)»، مطالعات بین رشته‌ای دانش راهبردی، دوره29، شماره29، صص147-170.

زبیدی، مرتضی (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر.

سید رضی، محمد بن حسین (1414ق)، نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت.

شعیری، محمد بن محمد (بی‌تا)، جامع الأخبار، نجف: مطبعة حیدریة.

طوسی، محمد بن الحسن (1414ق)، الأمالی، تصحیح مؤسسة البعثة، قم: دار الثقافة.

طاهری، حبیب اله (1381ش)، «تحدید نسل از دیدگاه فقه و حقوق اسلامی»، مجتمع آموزش عالی قم، دوره4، شماره12، صص103-132.

طباطبایی، سید محمد حسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی.

طبرسی، حسن بن فضل (1412ق)، مکارم الأخلاق، قم: الشریف الرضی.

طریحی، فخرالدین بن محمد (1414ق)، مجمع البحرین و مطلع النیرین، قم: بنیاد بعثت.

صحیفة الإمام الرضا(ع) (1364)،  ، تحقیق محمد مهدی نجف، مشهد: کنگره جهانی امام رضا (ع).

فخر رازی، محمد بن عمر (بی‌تا)، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، استانبول: شرکة صحافیه عثمانیه.

فراهیدی، خلیل بن أحمد (1410ق)، العین، قم: هجرت.

الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا(ع) (1406ق)، قم: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.

فیض کاشانی، محسن (1406ق)، الوافی فی شرح أصول الکافی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین (ع).

قدردان قراملکی، علی (1403ش)، «فلسفه تشویق به فرزندآوری در متون دینی»، همایش واکاوی راهکارهای افزایش جمعیت، دوره1، شماره1، صص669-680.

قرائتی، محسن (بی‌تا)، درس‌هایی از قرآن، بی‌جا: مدرسه فقاهت.

قضاعی، محمد بن سلامة (1361)، شرح فارسی شهاب الأخبار، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.

کلینی، محمد بن یعقوب بن إسحاق (1407ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیه.

لیثی واسطی، علی بن محمد (1376ش)، عیون الحکم و المواعظ، قم: دار الحدیث.

مازندرانی، ملا صالح (بی‌تا)، شرح أصول الکافی، تعلیقات أبو الحسن شعرانی، تهران: مکتبة الإسلامیة.

مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1403ق)، بحار الأنوار الجامعة لدُرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

مکارم شیرازی، ناصر (1375ش)، پیام قرآن، قم: انتشارات مدرسه أمیرالمؤمنین (ع).

نوری، حسین بن محمد تقی (1408ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسة آل البیت (ع).