مفهوم و کاربرد فاصله قرآنی در تفسیر أنوار التنزیل وأسرار التأویل

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، قزوین، ایران
10.30497/qhs.2026.249533.4294
چکیده
فاصله قرآنی یکی از انواع صنایع ادبی مطرح در دانش‌های بلاغی مرتبط با علوم قرآن است که به بحث در مورد پایان‌بندی آیات می‌پردازد. این مفهوم که از آن گاه با عنوان رئوس آیات نیز یاد شده، شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با مفهوم قافیه و سجع، در شعر و نثر دارد و یکی از موضوعات مورد بحث میان مفسران ادبی قرآن کریم است. از میان این مفسران، بیضاوی در تفسیر خویش «أنوار التنزیل و أسرار التأویل»، که به وجوه بلاغی قرآن کریم پرداخته، بارها از این مفهوم یاد کرده و به همین دلیل مفسران پس از او به بحث و نظر در خصوص پذیرش یا رد این مفهوم در آیات مختلف پرداخته‌اند. به همین جهت درک دقیق و درست نگاه بیضاوی به مفهوم و کاربرد «فاصله» برای درک صحیح این مفهوم ضروری است. در این پژوهش کوشش شده پس از استقرای تمام مواضعی که بیضاوی به این مفهوم اشاره نموده، با روش تحلیلی جزئیات نظر وی تبیین شده و ضمن بیان دیدگاه مفسران پس از وی، با استفاده از روش استنتاجی، تصویری دقیق‌تر از ملاحظات بیضاوی درباره این شیوه بیانی ارائه شود. برای این منظور، پژوهش در دو بخش تنظیم شده است: بخش اول به تبیین معنای «فاصله» و تاریخچه این اصطلاح پیش از بیضاوی پرداخته تا میزان اثرپذیری او از پیشینیان روشن شود، و بخش دوم به تبیین مواضعی می‌پردازد که بیضاوی به ذکر این اصطلاح پرداخته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که بیضاوی فاصله و رئوس آیات را به یک معنا دانسته و از این مفهوم در کنار احتمالات دیگر یاد کرده است. همچنین مفسران پس از او معمولاً تحت تاثیر دیدگاه وی در این باره بوده‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.

آخوندی، علی‌اصغر (1395ش)، «بررسی تطبیقی تعاریف فاصله قرآنی»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، دوره 11، شماره 44، صص81-96.

آخوندی، علی‌اصغر (1401ش)، «سیر تطور تاریخی فاصلة قرآنی»، سراج منیر، دوره 13، شماره44، صص 87-113.

آخوندی، علی‌اصغر و ربیعی، محمدرضا (1399ش)، «بررسی ساختارشناسانه و تحلیل آماری فواصل قرآنی»، مطالعات قرآن و حدیث، دوره13، شماره 2، صص 53-80.

آخوندی، علی‌اصغر و قاضوی، سید حسن (1400ش)، «بازیابی گونه‌ها و روابط فواصل آیات یک سوره»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، دوره 54، شماره1، صص 43-25.

آلوسی، شهاب الدین محمود بن عبد الله (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، تحقیق علی عبد الباری عطیة، لبنان.

آندلسی، أبوحیان محمد بن یوسف (1420ق)، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق صدقی محمد جمیل، لبنان: دار الفکر.

ابن سیده، أبوالحسن علی بن إسماعیل (1421ق)، المحکم والمحیط الأعظم، تحقیق عبد الحمید هنداوی، لبنان: دار الکتب العلمیة.

ابن‌فارس، أبوالحسین أحمد (1399ق)، مقاییس اللغة، تحقیق عبد السلام هارون، لبنان: دار الفکر.

ابن منظور، أبوالفضل محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، تحقیق البازجی، لبنان: دار صادر.

ابن‌عاشور، محمد الطاهر (1984م)، التحریر والتنویر، تونس: الدار التونسیة.

أبوالسعود، محمد بن محمد (بی‌تا)، إرشاد العقل السلیم إلى مزایا القرآن الکریم، لبنان: دار إحیاء التراث العربی.

باقلانی، أبو بکر محمد بن الطیب (1997م)، إعجاز القرآن، تحقیق أحمد صقر، مصر: دار المعارف.

بیضاوی، ناصر الدین أبوسعید عبدالله بن عمر (1418ق)، أنوار التنزیل وأسرار التأویل، تحقیق محمد المرعشلی، لبنان: دار إحیاء التراث العربی.

حجتی زاده، راضیه (1395ش)، «بررسی دلالت‌های ضمنی کلمه‎‌های فاصله‌ در ترجمه‌های فارسی قرآن کریم»، جستارهای قرآنی و حدیثی مدرس، دوره3 ، شماره 5، صص 57-90.

جرجانی، علی بن محمد (1403ق)، التعریفات، لبنان: دار الکتب العلمیة.

جوهری، أبو نصر إسماعیل بن حماد (1407هق)، الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیة، تحقیق أحمد عبد الغفور عطار، لبنان: دار العلم للملایین.

خفاجی، شهاب الدین أحمد بن محمد (بی‌تا)، عنایة القاضی وکفایة الراضی، لبنان: دار صادر.

راغب اصفهانی، أبو القاسم الحسین بن محمد (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان الداودی، لبنان: دار القلم.

رمانی، أبو الحسن علی بن عیسى (1976م)، النکت فی إعجاز القرآن، تحقیق محمد خلف الله ومحمد زغلول سلام، مصر: دار المعارف.

زجّاج، ابراهیم بن سری (1408ق)، معانی القرآن و اعرابه، بیروت: عالم الکتاب.

زرکشی، بدر الدین محمد بن عبد الله (1957م)، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، مصر: دار إحیاء الکتب العربیة.

زغلول، سلام (بی‌تا)، أثر القرآن فی تطور النقد العربی، مصر: دار مکتبة الشباب.

زمخشری، أبو القاسم محمود بن عمر (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، لبنان: دار الکتاب العربی..

سیبویه، أبو بشر عمرو بن عثمان (1408ق)، الکتاب، تحقیق عبد السلام هارون، مصر: مکتبة الخانجی.

سیوطی، جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بکر (1394ق)، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب.

شیخ‌زاده، مجد الدین محمد بن مصلح (1999م)، الحاشیة على تفسیر البیضاوی، تحقیق محمد عبد القادر شاهین، لبنان: دار الکتب العلمیة.

عسکری، أبو هلال الحسن بن عبد الله (بی‌تا)، الفروق اللغویة، تحقیق محمد بن إبراهیم سلیم، مصر: دار العلم والثقافة للنشر والتوزیع.

عکبری، أبوالبقاء عبدالله بن الحسین (بی‌تا)، التبیان فی علوم القرآن، تحقیق محمد البجاوی، مصر: دارعیسى البابی الحلبی.

فخررازی، أبوعبدالله محمد بن‌عمر (1420ق)، مفاتیح الغیب، لبنان: دار إحیاء التراث العربی.

فراء، أبوزکریا یحیى بن‌زیاد، (بی‌تا)، معانی القرآن، تحقیق أحمد یوسف النجاتی ومحمد علی النجار وعبد الفتاح إسماعیل الشلبی، مصر: دار المصریة للتألیف والترجمة.

فراهیدی، الخلیل بن أحمد (بی‌تا)، کتاب العین، تحقیق مهدی المخزومی و إبراهیم السامرائی، لبنان: دار الهلال.

قاسمی، جلال الدین بن محمد (1408ق)، محاسن التأویل، تحقیق محمد باسل عیون السود، لبنان: دار الکتب العلمیة.

قرطبی، أبوعبدالله محمدبن أحمد (1426ق)، الأسنى فی شرح أسماء الله الحسنى، تحقیق عرفان بن سلیم، لبنان: المکتبة العصریة.

قرطبی، أبوعبدالله محمدبن أحمد (1964م)، الجامع لأحکام القرآن، تحقیق أحمد البردونی وإبراهیم أطفیش، مصر: دار الکتب المصریة.

قونوی، عصام الدین إسماعیل بن محمد (2001م)، الحاشیة على تفسیر البیضاوی، لبنان: دار الکتب العلمیة.

مهدوی‌راد، محمدعلی و آخوندی، علی اصغر (1396ش)، «رهیافتی به رابطۀ فاصله با قافیه و سجع»، آموزه‌های قرآنی، دوره 14، شماره 26، صص 157-182.