مفهوم‌شناسی تکامد «بکۀ» و تعیین گستره آن در زبان و جغرافیای قرآن کریم

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
2 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
10.30497/qhs.2026.78141
چکیده
برخی از واژه‌ها در قرآن کریم، تنها یک بار به‌کار رفته‌اند و از این جهت، عنوان تکامد قرآنی به آنها اطلاق می‌شود. یکی از این تکامدهای مهم قرآنی، واژه «بکّۀ» در آیه 96 سوره آل­عمران است که در پیوند با گفتگوی مسلمانان و اهل­کتاب درباره نخستین خانه عبادی انسان‌ها به کار رفته است. این واژه در قرآن­کریم، به مکانی اشاره دارد که درباره مفهوم و گستره دقیق آن در میان مفسران و پژوهشگران قرآنی اتفاق نظر وجود ندارد. بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال بررسی مفهوم بکه و تعیین گستره دقیق آن با کاربست روش توصیفی تحلیلی است. نتایج پژوهش نشان از آن دارد که واژه «بکّه» دارای پیشینه‌ای لغوی و تاریخی نزد اهل­کتاب و مسلمانان است و خداوند متعال این واژه شناخته‌شده برای یهود را در محاجّه با آنان به کار برده است. واژه بکّه (از ماده بکک) دارای ریشه ثنایی مشترک «ب-ک» در زبان­های سامی و آفروآسیایی به معنای فشردن و کوبیدن است. تصوّر برخی از عالمان و مفسّران مبنی بر یکی بودن بکّه و مکّه، با ادلّه گوناگونی قابل خدشه است و این دو واژه از نظر معنایی و جغرافیایی تمایز دارند. واژه بکّه که در مزامیر نیز به آن اشاره شده است، به درّه‌ای میان دو کوه ابوقبیس و قعیقعان اطلاق می‌شود که محل استقرار کعبه است و محدوده مسجدالحرام را شامل می‌شود. دلیل نامگذاری این منطقه به بکّه، فشردگی و ازدحام مردم در آنجا بوده است که مؤید اصل معنای آن در زبان­های آفروآسیایی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.

کتاب مقدس، نسخه انگلیسی کینگ جیمز.

آلوسی، سید محمود (1415ق)، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم‏، بیروت: دارالکتب العلمیۀ.

ابن­ابی­حاتم، عبدالرحمن بن محمد (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز.

ابن­درید، محمد بن حسن (1998م)، جمهرۀ اللغۀ، بیروت: دارالعلم للملایین.

ابن­سیده، علی بن اسماعیل (1421ق)، المحکم و المحیط الأعظم، بیروت: دارالکتب العلمیۀ.

ابن­عساکر، علی بن حسن (1415ق)، تاریخ مدینۀ دمشق، بیروت: دارالفکر.

ابن­عاشور، محمد بن طاهر (بی­تا)، التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسۀ تاریخ.

ابن­عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب(1422ق)، المحرر الوجیز فی تفسیر کتاب العزیز، بیروت: دارالکتب العلمیۀ.

ابن­کثیر، اسماعیل بن عمر (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم‏، بیروت: دارالکتب العلمیۀ.

ابن­قتیبه، عبدالله بن مسلم (بی­تا)، تأویل مشکل القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیۀ.

ابن­مجاور، یوسف بن یعقوب (1996م)، المستبصر، قاهره: مکتبۀ الثقافۀ الدینیۀ.

ابن­منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.

ابن­هائم، احمد بن محمد (1423ق)، التبیان فی تفسیر غرائب القرآن، بیروت: دارالغرب الإسلامی.

ابن­هشام، عبدالملک (بی­تا)، السیرۀ النبویۀ، بیروت: دارالمعرفۀ.

ابوعبیدۀ، معمر بن مثنی (1381ق)، مجاز القرآن، قاهره: مکتبۀ الخانجی.

ازرقی، محمد بن عبدالله (1416ق)، أخبار مکۀ و ما جاء فیها من الأخبار، بیروت: دارالأندلس.

ازهری، محمد بن احمد (1421ق)، تهذیب اللغۀ، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

اکبری، زهرا؛ سلیمی، سیده فاطمه؛ راستگو، کبری (1402ش)، «بررسی و نقد برابرنهادهای تکامد "عبقری" در ترجمه‌های فارسی و تفسیرهای قرآن کریم»، دوفصلنامه مطالعات ترجمه قرآن و حدیث، شماره 19، صص 1-24.

برقی، احمد بن محمد (1371ق)، المحاسن، قم: دارالکتب الإسلامیۀ.

بستی خطابی، حمد بن محمد (1402ق)، غریب الحدیث، دمشق: دارالفکر.

بلخی، مقاتل بن سلیمان (1423ق)، تفسیر مقاتل، بیروت: دار إحیاء التراث.

بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل.‏ بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ثعلبی نیشابوری، احمد بن ابراهیم (1422ق)، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن‏، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

جوادی آملی، عبدالله (1394ش)، تفسیر تسنیم، قم: مؤسسه اسراء.

جوهری، اسماعیل (1376ق)، الصحاح تاج اللغۀ و صحاح العربیۀ، بیروت: دارالعلم للملایین.

چهرقانی، رضا (1398ش)، «تأملی در ریشه شناختی در خاستگاه و معنای کلمۀ مکّه»، فصلنامه لسان مبین، سال یازدهم، شماره 38، صص 23-41.

حافظ برسی، رجب بن محمد (1422ق)، مشارق أنوار الیقین، بیروت: أعلمی.

درویش، محی­الدین (1415ق)، اعراب القرآن الکریم و بیانه، بیروت: دارالارشاد.

دیلمی، حسن بن محمد (1412ق)، إرشاد القلوب إلی الصواب، قم: الشریف الرضی.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دارالقلم.

رستگار، اصغر (1401ش)، عهد عتیق؛ قصه زندگی و باور یک قوم، تهران: انتشارات نگاه.

زمخشری، محمود بن عمر (1979م)،  اساس البلاغۀ، بیروت: دار صائر.

زمخشری، محمود بن عمر (1417ق)، الفائق فی غریب الحدیث، بیروت: دارالکتب العلمیۀ.

زمخشری، محمود بن عمر (1386ش)، مقدمۀ الادب، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران.

سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله (1419ق)، إرشاد الأذهان الی تفسیر القرآن، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات

سمین حلبی، احمد بن یوسف (1414ق)، الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون، بیروت: دار الکتب العلمیة.

سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر (1404ق)، الدرالمنثور فى تفسیر المأثور، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.

شبر، سید عبدالله (1407ق)، الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین، کویت: مکتبۀ الألفین.

شریف، احمد بن ابراهیم (بی­تا)، مکۀ و مدینۀ فی الجاهلیۀ و عهد الرسول(ص)، بی­جا: دارالفکر العربی

صاحب بن عباد، اسماعیل (1414ق)، المحیط فی اللغۀ، بیروت: عالم الکتب.

صادقی تهرانی، محمد (1365ش)، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی.

صافی، محمود (1418ق)، الجدول فی اعراب القرآن، بیروت: دارالرشید.

صالحی شامی، محمد بن یوسف (1414ق)، سبل الهدی، بیروت: دارالکتب العلمیۀ.

صدوق، محمد بن علی (1362ش)، الخصال، قم: جامعه مدرسین.

صدوق، محمد بن علی (1376ش)، الأمالی، تهران: کتابچی.

صدوق، محمد بن علی (1385ش)، علل الشرایع، قم: کتابفروشی داوری.

طریحی، فخرالدین بن محمد (1375ش)، مجمع البحرین، تهران: مرتضوی.

طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین.

طبری، محمد بن جریر (1412ق)، جامع البیان فى تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفۀ.

طبری، محمد بن جریر (1387ق)، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: دارالتراث.

طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

طوسی، محمد بن حسن (1407ق)، تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الإسلامیۀ.

طیب، سیدعبدالحسین (1378ش)، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات اسلام.

عیاشی، محمد بن مسعود (1380ق)، تفسیر عیاشی، تهران: المطبعۀ العلمیۀ.

فاکهی، محمد بن اسحاق (1424ق)، أخبار مکۀ فی قدیم الدهر و حدیثه، مکه مکرمه: مکتبۀ الاسدی.

فتال نیشابوری، محمد بن احمد (1375ش)، روضۀ الواعظین و بصیرۀ المتعظین، قم: انتشارات رضی.

فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق)، کتاب العین، قم: نشر هجرت.

فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

فضل الله، سیدمحمدحسین (1419ق)، من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر.

فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1415ق)، قاموس المحیط، بیروت: دارکتب العلمیۀ.

فیض کاشانی، محمدحسین (1406ق)، الوافی، اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین(ع).

فیض کاشانی، ملامحسن (1418ق)، الأصفی فی تفسیر القرآن، قم: انتشارات تبلیغات اسلامی.

قرطبی، محمد بن احمد (1364ش)، الجامع لأحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.

قمی، علی بن جعفر (1404ق)، تفسیر القمی، قم: دارالکتاب.

کاشانی، ملا فتح­الله (1423ق)، زبدۀ التفاسیر، قم: بنیاد معارف اسلامی.

کردی، محمدطاهر (1420ق)، التاریخ القویم لمکۀ و بیت الله الکریم، بیروت: دار خضر.

کریمی­نیا، مرتضی (1393ش)، «تکامد در قرآن تحلیلی بر واژه­ها و ترکیبات تک کاربرد در قرآن کریم»، فصلنامه پژوهش­های قرآن و حدیث، سال چهل و هفتم، شماره2، صص 247-284.

کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیۀ.

کوشا، محمدعلی (1402ش)، شیوه نامه ترجمه قرآن کریم، تهران: نشر نی.

مجلسی، محمدتقی (1414ق)، لوامع صاحبقرانی، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.

مرجانی، عبدالله بن عبدالملک (2002م)، بهجۀ النفوس، بیروت: دارالغرب الإسلامی.

مسعودی، علی بن حسین (بی­تا)، التنبیه و الإشراف، قم: مؤسسه نشر المنابع الثقافۀ الإسلامیۀ.

معرفت، محمدهادی (1394ش)، التفسیر و المفسرون، ترجمه علی خیاط، قم: انتشارات تمهید.

مفید، محمد بن محمد (1413ق)، الجمل و النصره لسید العترۀ فی حرب البصرۀ، قم: کنگره شیخ مفید.

مقدسی، مطهر بن طاهر (بی­تا)، البدء و االتاریخ، بی­جا: مکتبۀ الثقافۀ الدینیۀ.

میبدی، احمد بن محمد (1371ش)، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تهران: انتشارات امیرکبیر.

نحاس، احمد بن محمد (1421ق)، اعراب القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیۀ.

نیشابوری، محمود (1415ق)، ایجاز البیان عن معانی القرآن، بیروت: دارالغرب الاسلامی.

نیشابوری، حسن بن محمد (1416ق)، تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت: دارالکتب العلمیۀ.

واحدی نیشابوری، علی بن احمد (1411ق)، أسباب نزول القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیۀ.

هواری، هود بن محکم (1426ق)، تفسیر کتاب الله العزیز، الجزایر: دارالبصائر.

یاقوت حموی، شهاب الدین (1995م)، معجم البلدان، بیروت: دارصادر.