1
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
2
دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
10.30497/qhs.2026.78141
چکیده
برخی از واژهها در قرآن کریم، تنها یک بار بهکار رفتهاند و از این جهت، عنوان تکامد قرآنی به آنها اطلاق میشود. یکی از این تکامدهای مهم قرآنی، واژه «بکّۀ» در آیه 96 سوره آلعمران است که در پیوند با گفتگوی مسلمانان و اهلکتاب درباره نخستین خانه عبادی انسانها به کار رفته است. این واژه در قرآنکریم، به مکانی اشاره دارد که درباره مفهوم و گستره دقیق آن در میان مفسران و پژوهشگران قرآنی اتفاق نظر وجود ندارد. بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال بررسی مفهوم بکه و تعیین گستره دقیق آن با کاربست روش توصیفی تحلیلی است. نتایج پژوهش نشان از آن دارد که واژه «بکّه» دارای پیشینهای لغوی و تاریخی نزد اهلکتاب و مسلمانان است و خداوند متعال این واژه شناختهشده برای یهود را در محاجّه با آنان به کار برده است. واژه بکّه (از ماده بکک) دارای ریشه ثنایی مشترک «ب-ک» در زبانهای سامی و آفروآسیایی به معنای فشردن و کوبیدن است. تصوّر برخی از عالمان و مفسّران مبنی بر یکی بودن بکّه و مکّه، با ادلّه گوناگونی قابل خدشه است و این دو واژه از نظر معنایی و جغرافیایی تمایز دارند. واژه بکّه که در مزامیر نیز به آن اشاره شده است، به درّهای میان دو کوه ابوقبیس و قعیقعان اطلاق میشود که محل استقرار کعبه است و محدوده مسجدالحرام را شامل میشود. دلیل نامگذاری این منطقه به بکّه، فشردگی و ازدحام مردم در آنجا بوده است که مؤید اصل معنای آن در زبانهای آفروآسیایی است.
کردی، محمدطاهر (1420ق)، التاریخ القویم لمکۀ و بیت الله الکریم، بیروت: دار خضر.
کریمینیا، مرتضی (1393ش)، «تکامد در قرآن تحلیلی بر واژهها و ترکیبات تک کاربرد در قرآن کریم»، فصلنامه پژوهشهای قرآن و حدیث، سال چهل و هفتم، شماره2، صص 247-284.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیۀ.
محمدی انویق,مجتبی و هوری,محمدرضا . (1405). مفهومشناسی تکامد «بکۀ» و تعیین گستره آن در زبان و جغرافیای قرآن کریم. مطالعات قرآن و حدیث, 19(2), 119-142. doi: 10.30497/qhs.2026.78141
MLA
محمدی انویق,مجتبی , و هوری,محمدرضا . "مفهومشناسی تکامد «بکۀ» و تعیین گستره آن در زبان و جغرافیای قرآن کریم", مطالعات قرآن و حدیث, 19, 2, 1405, 119-142. doi: 10.30497/qhs.2026.78141
HARVARD
محمدی انویق مجتبی, هوری محمدرضا. (1405). 'مفهومشناسی تکامد «بکۀ» و تعیین گستره آن در زبان و جغرافیای قرآن کریم', مطالعات قرآن و حدیث, 19(2), pp. 119-142. doi: 10.30497/qhs.2026.78141
CHICAGO
مجتبی محمدی انویق و محمدرضا هوری, "مفهومشناسی تکامد «بکۀ» و تعیین گستره آن در زبان و جغرافیای قرآن کریم," مطالعات قرآن و حدیث, 19 2 (1405): 119-142, doi: 10.30497/qhs.2026.78141
VANCOUVER
محمدی انویق مجتبی, هوری محمدرضا. مفهومشناسی تکامد «بکۀ» و تعیین گستره آن در زبان و جغرافیای قرآن کریم. مطالعات قرآن و حدیث. 1405;19(2):119-142. doi: 10.30497/qhs.2026.78141