مفهوم‌شناسی تکامد «بکۀ» و تعیین گستره آن در زبان و جغرافیای قرآن

برخی از واژه‌ها در قرآن کریم تنها یک بار به کار رفته‌اند و از این جهت، عنوان تکامد قرآنی به آنها اطلاق می‌شود. شماری از این واژه‌ها آن‌گونه که باید مورد بررسی و مداقّه پژوهشگران قرار نگرفته‌اند و معانی و مفاهیم آنها از زوایای گوناگون، مبهم باقی مانده است. یکی از این تکامدهای مهم قرآنی، واژه «بکّۀ» در آیه 96 سوره آل‌عمران است که در پیوند با گفتگوی مسلمانان و اهل‌کتاب درباره نخستین خانه عبادی بشر به کار رفته است. این واژه در قرآن‌کریم، به مکانی اشاره دارد که درباره مفهوم و گستره دقیق آن در میان مفسران و پژوهشگران قرآنی اتفاق نظر وجود ندارد. بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال بررسی مفهوم بکه و تعیین گستره دقیق آن با کاربست روش توصیفی – تحلیلی است. نتایج پژوهش نشان از آن دارد که واژه «بکّه» دارای پیشینه‌ای لغوی و تاریخی نزد اهل‌کتاب و مسلمانان است و از این رو، خداوند متعال این واژه شناخته‌شده برای یهود را در محاجّه با آنان به کار برده است. واژه بکّه (از ماده بکک در عربی) دارای ریشه ثنایی مشترک «ب-ک» در زبان‌های سامی و آفروآسیایی به معنای فشردن و کوبیدن است. تصوّر برخی از عالمان و مفسّران اسلامی مبنی بر یکی بودن بکّه و مکّه، با ادلّه و قرائن گوناگونی قابل خدشه است و این دو واژه از نظر معنایی و جغرافیایی تمایز دارند. واژه بکّه که در مزامیر داود نیز به آن اشاره شده است، به درّه‌ای میان دو کوه ابوقبیس و قعیقعان اطلاق می‌شود که محل استقرار کعبه است، و محدوده مسجدالحرام را شامل می‌شود. دلیل نامگذاری این منطقه به بکّه، فشردگی و ازدحام مردم در آنجا بوده است که مؤید اصل معنای آن در زبان‌های آفروآسیایی است.