بازیابی احادیث منابع کهن بر اساس روش «اسناد پرتکرار» با تطبیق بر کتب «علی بن الحسن الطاطری»

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
3 دانش آموخته سطح چهار حوزه علمیه مشهد و دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
10.30497/qhs.2026.248697.4193
چکیده
از آنجا که وجود عوامل ضعف سند در احادیث تا حد زیادی اعتبار و وثاقت آنها را خدشه دار ساخته و بخش زیادی از روایات را کم بها جلوه داده است، روش‌های مختلف بازیابی احادیث منابع کهن و به کارگیری آنها در این عرصه کارایی خود را آشکار کرده و تا حدودی توانسته است میزان اعتبار تعدادی از آن احادیث را احیا کند. این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، تعریفی دقیق از روش «اسناد پرتکرار» ارائه کرده، کاربرد آن را در بازیابی منابع کهن حدیثی بازشناسانده و عملیات اجرایی آن را نسبت به احادیث کتب «علی بن الحسن الطاطری» پیاده‌سازی کرده است. از مهم‌ترین دستاوردهای این مقاله چگونگی شناسایی «اسناد پرتکرار» در اسناد غیرمشهوره است که در عین حال توانسته به افزایش اعتبار آنها بیانجامد. به تعبیر دقیق‌تر تنها با به‌کار‌گیری روش «اسناد پرتکرار» در سندی که از طریق «ابن سَماعه» به «طاطری» منتهی می‌شد نشان داده است که، هفت محتوای مجزای حدیثی از کتاب طاطری نقل و انتشار یافته و ضعف سندی موجود در دو مورد از آنها تا حدودی به اعتبار مبدَل گردید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

اردبیلی، احمد بن محمد (1403ق)، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه.

اردبیلی، احمد بن محمد (1414ق)، زبدة البیان فی احکام القرآن، تهران: المکتبة المرتضویة. 

اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا)، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم: النشر الاسلامی.

ایماندار، حمید؛ مصطفوی‌فرد، حامد (۱۴۰۰ش)، «نقش عملکرد حلقه فکری محقق اردبیلی در پیدایش اخباری‌گری در تشیع (بررسی عملکرد پیروان مکتب وثوق سندی و پیامدهای آن)»، فصلنامه علمی پژوهشی شیعه شناسی، سال نوزدهم، شماره ۷۶، صص 7-34.

 باقری، حمید (۱۳۹۳ش)، «منبع معتبر و نشانه‌های آن نزد محدثان متقدم امامی»، پژوهش های قرآن و حدیث، سال ۴۷، شماره1، صص ۱-۲۶.

جدیدی نژاد، محمد رضا (۱۳۸۹ش)، «روش دستیابی به منابع الکافی»، آینه پژوهش، ۲۲ (۱۲۳)، صص ۱۶-۲۰.

جمعی از نویسندگان (1397ش)، رویکردهای نوین در حدیث پژوهی شیعه، به اهتمام مرتضی سلمان نژاد و سید محمدهادی گرامی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).

حجت، هادی (۱۳۸۶ش)، جوامع حدیثی شیعه، چاپ یازدهم، تهران: سمت.

حلی، جمال الدین حسن (۱۴۰۲ق)، رجال العلامه الحلی، چاپ دوم، قم: شریف الرضی.

خوئی، سید ابوالقاسم (۱۳۷۲ش)، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بی‌نا، بی‌جا.

دلبری، علی (1395ش)، آشنایی با اصول علم رجال، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد.

دلبری، علی؛ احمدی نیک، مهدی و خوشحال، رضا (1403)، «بازیابی احادیث کتب علی بن حسن طاطری بر اساس روش «تطبیق سند روایات با طرق منتهی به صاحبان کتب در فهرست‌ها»، فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ۲۱ (۶۴)، صص 59-86.

ربانی، محمد حسن (1385ش)، سبک شناسی دانش رجال الحدیث، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).

سرخه‌ای، احسان (۱۳93ش)، اعتبار سنجی روایات شیعه بر پایه ارزیابی منابع مکتوب تا قرن پنجم هجری، (پایان نامه کارشناسی ارشد)، حوزه علمیه قم، قم.

سرخه‌ای، احسان (۱۳۸۸ش)، «کتاب حلبی منبعی مکتوب در تألیف الکافی»، فصلنامه علمی پژوهشی علوم حدیث، 14 (۵۱)، صص34-58.

سزگین، فؤاد (۱۳۸۰ش)، تاریخ نگارش‌های عربی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

شاه حسینی، علی (1389ش)، معیار اعتبار سنجی روایات از منظر قدماء، (پایان نامه کارشناسی ارشد)، دانشکده علوم حدیث، قم.

شبیری زنجانی، سید محمد جواد (۱۴۰۲ش)، استناد در روش شناخت رجال اسناد، قم: مرکز فقهی امام محمد باقر (ع).

شبیری زنجانی، محمد جواد (1439ق)، اصول الرجال، نجف: دارالبذرة.

شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی (۱۳۹۴ش)، ‌الرعایة، ترجمه محمد حسن ربانی، قم: دلیل ما.

شیخ بهائی، محمد بن حسین (۱۴۱۴ق)، مشرق الشمسین، چاپ دوم، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.

طوسى، محمد بن حسن (1390ق)، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، چاپ اول، تهران: دار الکتب الإسلامیة.

طوسى، محمد بن حسن (1407ق)، تهذیب الأحکام، چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.

طوسى، محمد بن حسن (1417 ق)، العُدة فی أصول الفقه، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).

طوسی، محمد بن حسن (1393ش)، کتاب الغیبة، چاپ چهارم، ترجمه و تحقیق مجتبی عزیزی، قم: انتشارات مسجد مقدس جمکران.

طوسی، محمد بن حسن (1420ق)، الفهرست، قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.

عاملى، محمد بن على موسوى (1411 ق) (الف)، مدارک الأحکام، بیروت: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.

عاملى، محمد بن على موسوى (1411 ق) (ب)، نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام، قم: جامعه مدرسین.

عمادی حائری، محمد (۱۳۸۸ش)، بازسازی متون کهن حدیث شیعه روش تحلیل نمونه، قم: دار الحدیث.

قربانی زرین، رضا (۱۳۸۸ش)، بازشناسی منابع الکافی و تاثیر آن بر اعتبار سندی روایات (پایان نامه کارشناسی ارشد)، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، تهران.

قربانی، محمد (۱۳۹۴ش)، «اسناد پرتکرار نشانی از منابع مکتوب الکافی»، حدیث حوزه، 5 (۱۰)، صص 113-136.

مجلسی، محمد تقی بن مقصود علی (1406ق)، روضة المتقین، تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.

مددی موسوی، سید احمد (1393ش)، نگاهی به دریا، قم: انتشارات مؤسسه کتابشناسی شیعه.

مدرسی طباطبایی، حسین (1383ش)، میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری، ترجمه علی قرائی و رسول جعفریان ، قم: کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام.

مردانی، مهدی (1393ش)، «مبانی و روشهای بازیابی متون حدیثی کهن در سایه بازیابی کتاب زید بن وهب»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ۱۱ (۲۱)، صص147-175.

مفید، عباس (۱۴۰۰ش)، تاریخ حدیث مکتوب شیعه در دوران نخستین، چاپ دوم، قم: مؤسسه معارف اهل بیت الطاهرین (ع).

ملکی، محمود (۱۴۰۲ش)، منابع الکافی (بخش اصول) بازیابی و اعتبار سنجی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

ملکی، محمود؛ شیرازی، سید رضا (1401ش)، «ارزیابی حدیث به روش تحلیل فهرستی دیدگاه‌ها و مبانی»، مطالعات قرآن و حدیث، ۱۵ (۳۰)، صص ۲۵-۵۶.

ملکیان، محمد باقر (140۱ش)، دراسات فی مبانی علم الرجال، قم: مؤسسة طه الثقافیة.

نفیسی، شادی (1388ش)، درایة الحدیث، چاپ دوم، تهران: سمت.

نیل ساز، نصرت؛ رجائی فرد، ابوالفضل (1396ش)، «کارکرد فهرست‌های شیخ طوسی و نجاشی در تکمیل روش سزگین در بازیابی منابع آثار کهن روایی»، دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات فهم حدیث، ۴ (۷)، صص۱۳۰-۱۵۶.