تحلیل انتقادی خودبنیادی قوانین طبیعت در پیدایش نظم مبتنی بر احادیث امام صادق علیه السلام و یافته‌های علمی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای تخصصی علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران.
2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران.
10.30497/qhs.2026.248136.4131
چکیده
امروزه خداناباوران معاصری چون ریچارد داوکینز و استیون هاوکینگ (که بیشترین نقش را در ترویج الحاد داشته‌اند) عمده استنادشان به خودبنیادی قوانین فیزیک و انتخاب طبیعی در شکل‌گیری حیات و سیستم‌ها و ساختارهای پیچیده است. در نگاه طبیعتگرایانه تقلیلی، قوانین طبیعت در پیدایش پیچیدگی‌ها و ساختارهای منظّم و هماهنگ کافی قلمداد شده و وجودِ علّت و عاملِ خارجی انکار می‌شود. در این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و با استناد به ادّله و براهین مأخوذ از احادیث امام صادق علیهم السلام و یافته‌های علمی، انگاره خودبنیادی طبیعت در پیدایش نظم و ساختارهای پیچیده مورد نقد و بررسی قرار گرفته و نشان داده خواهد شد که نه خداوند جایگزینِ طبیعت است و نه قوانینِ طبیعت جایگزین خداوند، بلکه قوانینِ طبیعت به مثابه اسباب و ابزارهایی هستند که خالقِ هستی اراده خود را به وسیله آن‌ها جاری می‌سازد. همچنین لازم است به این مهم توجّه شود که علم تجربی تنها به تبیین و توصیفِ چگونگی پدیده‌ها پرداخته و اظهارنظر درباره علّت و غایت آن‌ها خارج از روش تجربی است که با توسل به ادلّه عقلی - فلسفی ممکن خواهد بود. غیرممکن بودنِ پیدایشِ اتفاقی نظمِ گسترده، نقد سازوکارِ انتخاب صحیح بدونِ عاملِ آگاهی، ثبات و الزام قوانین طبیعت و الگوهای دقیقِ تکرار شونده و بروز نقص در جریان طبیعت و غلبه بر آن، از جمله دلائلی است که خودبنیادی قوانین طبیعت را در شکل‌گیری نظم هستی با چالش مواجه می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.

ابن بابویه، محمد بن علی (1398ق)، التوحید، قم: جامعه مدرسین.

ابن بابویه، محمد بن علی (1362ش)، الخصال، قم: جامعه مدرسین.

ابن سینا، ابوعلی حسین بن عبدالله (۱۳۷۵ق)، الشفاء، قم: مرعشی نجفی.

تفتازانی، مسعود (۱۴۰۹ق)، شرح المقاصد، به کوشش عبدالرحمان عمیره، بیروت: عالم الکتب.

سبحانی، جعفر (1375ش)، «برهان نظم و حسب احتمالات»، مجله تخصصی کلام اسلامی، سالم پنجم، شماره 19.

سبحانی، جعفر (1384ش)، الهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل، قم: موسسه امام صادق علیه السلام.

صدر، محمدباقر (۱۹۷۷م)، موجر فی اصول الدین، محقق عبدالجبار الرفاعی، نجف: شریعت.

صدرالدین شیرازی (۱۳۵۴ش)، محمد بن ابراهیم، المبدأ و المعاد، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.

صفّار، محمد بن حسن (1404ق)، بصائر الدرجات، مصحح: محسن بن عباسعلی کوچه باغی، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.

طبرسی، احمد بن علی (1403ق)، الإحتجاج على أهل اللجاج‏، مشهد: نشر مرتضی.

کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیه.

گرامی، محمد علی (1359ش)، خدا در نهج البلاغه، تهران: هادی.

مطهری، مرتضی (1372ش)، مجموعه آثار، قم: صدرا.

مفضل بن عمر (بی‌تا)، توحید المفضّل، قم: داوری.

هیک، جان (۱۳۸۷ش)، وجود خدا، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران: نشر علم.