درآمدی بر الهیات سلامت در پرتو قرآن و حدیث: رویکردی کاربردی به بُعد جسمانی انسان

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.30497/qhs.2026.248938.4221
چکیده
در دهه‌های اخیر، گسترش پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در حوزه دین و سلامت به شکل‌گیری شاخه‌ای نوپدید با عنوان «الهیات سلامت» انجامیده است. این حوزه دانشی به بررسی نسبت آموزه‌های دینی با ابعاد مختلف سلامت انسان، اعم از سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی می‌پردازد. با وجود گسترش این مطالعات در سنت‌های دینی دیگر، ظرفیت‌های قرآن کریم و احادیث در تبیین مبانی و کارکردهای سلامت‌محور آن هنوز نیازمند صورت‌بندی نظری منسجم و متناسب با مسائل انسان معاصر است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آموزه‌های قرآنی و حدیثی چه جایگاهی در شکل‌گیری الهیات سلامت داشته و چگونه می‌تواند در ارتقای سلامت انسان و پاسخ‌گویی به نیازهای نظام سلامت معاصر نقش‌آفرین باشد. پژوهش پیشِ رو با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی میان‌رشته‌ای، ضمن بررسی مفهوم الهیات سلامت و ارتباط آن با مطالعات دین و سلامت، ظرفیت‌های قرآن و حدیث را در حوزه پیشگیری، حفظ سلامت و درمان مورد مطالعه قرار می‌دهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آموزه‌های اسلامی افزون بر تأمین سلامت معنوی، در ارتقای سلامت جسمی، روانی و اجتماعی نیز دارای کارکردهای قابل توجهی هستند و می‌توانند در قالب پژوهش‌های علمی و روشمند، به غنای نظام سلامت یاری رسانند. همچنین الهیات سلامت می‌تواند در خرافه‌زدایی از رویکردهای غیرعلمی منتسب به دین، بازخوانی انتقادی میراث طب اسلامی و توسعه الگوهای مکمل سلامت نقش مؤثری ایفا کند. از این رو، قرآن و حدیث را می‌توان از مهم‌ترین منابع نظری برای صورت‌بندی الهیات سلامت اسلامی و گسترش قلمرو الهیات کاربردی در جهان معاصر دانست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.

آذربایجانی، مسعود (۱۴۰۴ش، ۶ ژانویه)، راه‌های مواجهه با کنش‌ها و تعارضات معنوی، iqna.ir/00HvmC.

آمدی، عبدالواحد بن محمد (۱۴۱۰ق)، غرر الحکم ودرر الکلم، تحقیق مهدی رجایی، بیروت: دار الکتاب الإسلامی.

ابن بابویه، محمد بن علی (۱۴۱۶ق)، الخصال، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.

ابن بابویه، محمد بن علی (۱۳۷۸ش)، عیون أخبار الرضا علیه السلام، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران: نشر جهان.

ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۳۷۶ش)، الأمالی، تهران: کتابچی.

ابن‌بابویه، محمد بن علی (۱۳۶۲ش)، الخصال،  تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.

ابن بسطام، عبد الله (۱۴۱۶ق)، طب الأئمة علیهم السلام، تحقیق محمدمهدی خرسان، نجف: المطبعة الحیدریة.

ابن قتیبة، عبد الله بن مسلم (۱۴۱۸ق)، عیون الأخبار، بیروت: دار الکتب العلمیة.

الخطیب، معتز (۲۰۲۱م)، «الطاعون والوباء: من اللاهوت العملی إلى الأخلاقیات التطبیقیة»، تبیّن، 35(9)، صص 79-112.

انصاری، محمدعلی (۱۳۹۷ش)، «تحول انگاره الهیات در طول تاریخ مسیحیت و اسلام»، سومین کنفرانس بین‌المللی مطالعات اجتماعی، فرهنگی و پژوهش دینی، کنفرانس بین‌المللی مطالعات اجتماعی، فرهنگی و پژوهش دینی، صص1-17.

باقری، حمید (۱۳۹۸ش)، «مبانی و ضوابط کاربست احادیث پزشکی در بنیان‌های کاربست روایات طبی»، مجموعه مقالات مدون از کارگاه‌های علمی-پژوهشی برگزارشده توسط کمیسیون توسعه پژوهش و آموزش عالی قرآن در نظام سلامت، تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی، صص 165-187.

بخاری، محمد بن إسماعیل (۱۴۴۰ق)، التاریخ الکبیر، تحقیق محمد بن صالح بن محمد الدباسی، بی‌جا: الناشر المتمیز للطباعة والنشر والتوزیع.

بخاری، محمد بن إسماعیل (۱۴۲۲ق)، صحیح البخاری، السلطانیة.

برقی، احمد بن محمد (۱۳۷۱ش)، المحاسن، تحقیق جلال الدین محدث، بیروت: دار الکتب الإسلامیة.

بهادر، حمیدالله (۱۳۸۵ش)، بهداشت عمومی در یک نگاه، چاپ دوم، تهران: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی.

پرویزی، ‌محمد‌مهدی؛ زارع، ‌فرزانه؛ و جلادت، ‌امیرمحمد (۱۳۹۷ش)، «فهرست موضوعی واژگان طبی قرآن کریم»،  قرآن و طب، 4(3)، صص 200-204.

حسین‌زاده ایوری، امیر حسین؛ اخوان طبسی، محمدحسین؛ و اوحدی، مرتضی (۲۰۲۴م). «بررسی شبهه مادی انگاشتن اسراف براساس داده‌های ریشه‌شناختی و معناشناختی»، دوفصلنامه قرآن و روشنگری دینی، 4(2)، صص 95-112.

دورانت، ویل. (۱۳۳۷ش)، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران: اقبال.

طبرسی، حسن بن فضل (۱۳۷۰ش)، مکارم الأخلاق، تهران: الشریف الرضی.

طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۷ق)، تهذیب الأحکام، تصحیح: حسن خرسان، بیروت: دار الکتب الإسلامیة.

فراستی، امیرحسین (۱۴۰۲)، انگاره «شفاء» در الهیات سلامت: واکاوی تاریخی و زبان‌‌شناختی در بستر سنت تفسیری، (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).

قطب راوندی، سعید بن هبه‌الله (۱۴۰۷ق)، الدعوات، بی‌جا: مدرسة الإمام المهدی (علیه السلام‏).

کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق)، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: دار الکتب الإسلامیة.

مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (۱۴۰۳ق)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

مسعودی، عبدالهادی (۱۳۹۸ش)، گام‌های ضروری در شکل‌گیری عنوان «طب اسلامی». در بنیان‌های کاربست روایات طبی: مجموعه مقالات مدون از کارگاه‌های علمی-پژوهشی برگزارشده توسط کمیسیون توسعه پژوهش و آموزش عالی قرآن در نظام سلامت، تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی، صص83-113.

مکی، محمد بن علی (۱۴۲۶ق)، قوت القلوب فی معاملة المحبوب ووصف طریق المرید إلى مقام التوحید، تحقیق(عاصم إبراهیم الکیالی، بیروت: دار الکتب العلمیة.

منسوب به امام رضا (ع) (۱۴۰۲ق)، طب الإمام الرضا علیه السلام‏ (الرسالة الذهبیة)، تحقیق محمد مهدی نجف، تهران: مطبعة الخیام.

نصیری، علی (۱۳۸۷ش)، «تبارشناسی روایات طبی»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، 2(4)، 93-112.

نوری، حسین بن محمدتقی (۱۴۰۸ق)، مستدرک الوسائل، قم: موسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.

همتی، همایون (۱۳۹۰ش)، «بررسی ساختار و کارکرد دانش الهیات»، معرفت ادیان، 2(2)، 27-42