اعتبارسنجی تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام بر مبنای وثوق صدوری و شهادت انحلالی شیخ صدوق

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه مازندران، ساری، ایران
2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه مازندران، ساری، ایران
10.30497/qhs.2026.249200.4251
چکیده
تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع)، به عنوان تفسیری ناتمام و ماثور و برگرفته از املاى فرزندان از تعالیم و فرمودههای امام عسکرى(ع) در طى هفت سال است. در اعتبار این تفسیر میان صاحبنظران، اختلافنظر است. از آنجا که مستند تعداد زیادی از مسائل، خصوصاً فروعات فقهی، روایاتی است که صرفاً در این تفسیر آمده است، ‌لذا پذیرش و یا طرد روایات این تفسیر اثر غیر قابل انکاری در فرایند استنباط احکام خواهد داشت. در این نوشتار پس از تبین شواهد و ادله مخالفین و موافقین و نیز اعتبارسنجی انتقادهای مخالفین، مشخص شد که در رابطه با این تفسیر به جمیع قرائن و شواهد موثر در حجیت آن توجه جدی نشده است، بلکه در این هنگام با توجه به شواهدی چون وثاقت راویان واقع شده در طریق سندی شیخ صدوق به تفسیر منسوب به امام عسکری(ع) و اعتماد بزرگانی چون شیخ صدوق، طبرسی، ابن شهر آشوب و راوندی به این تفسیر، وثوق به صدور مضمون روایات این تفسیر از معصوم(ع) حاصل شده و به تبع آن روایات این تفسیر حجت میباشند. با توجه به اینکه حجیت روایات در این تفسیر ذاتی می‌باشد و ناشی از شهادت انحلالی بزرگانی چون شیخ صدوق است، وجود بعضی از روایات ضعیف نمی تواند ضرری به حجیت روایات دیگر این تفسیر وارد کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.

آخوند خراسانى، محمد کاظم بن حسین (1409ق)، کفایة الأصول، قم: مؤسسه آل البیت(ع).

آقا بزرگ طهرانی، محمد حسن (1406ق)،  الذریعه، بیروت: دارالاضواء.

آملی، میرزا محمد تقی (1380ش)، مصباح الهدی فی شرح العروه الوثقی، تهران: مولف.

ابن شهر آشوب، محمد بن على (1380ق)، معالم العلماء، نجف: منشورات المطبعة الحیدریة.

ابن شهر آشوب، محمد بن على (1379ش)، مناقب آل أبی طالب(ع)،  قم: علامه.

ابن غضائری، احمد بن حسین (1380ش)، الرجال، قم: دارالحدیث.

اراکی، محمدعلى (1421ق)، کتاب­الصلاة، قم: دفتر مؤلف.

استادی، رضا (1364ش)، «بحثی درباره امام حسن عسکری(ع)»، مجله نورالعلم، شماره13، صص 136-118.

انصاری، مرتضی بن امین (1415ق)، القضا و الشهادات، قم: الموتمر العاملی.

ایروانى، على (1370ش)، نهایة النهایة فی شرح الکفایة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

بروجردی، سید حسین (1416ق)، تفسیر الصراط المستقیم، قم: موسسه انصاریان.

بلاغی، محمد جواد (1409ق)، «رساله حول التفسیر المنسوب الی الامام العسکری(ع)»، مجله نور علم، ش13، صص152-134.

ترابی شهرضایی، اکبر (1390ش)، پژوهشی در علم رجال، قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی.

تستری، محمدتقی (1401ق)، الاخبار الدخیله، تهران: مکتبه الصدوق.

التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن العسکری(ع) (1409ق)، قم: مدرسة الإمام المهدی (عج).

جزائرى، سید محمد جعفر مروج (1415ق)، منتهى الدرایة فی توضیح الکفایة، قم: موسسه دارالکتاب.

جمعی از پژوهشگران (1423ق)، موسوعه الفقه الاسلامی، قم: موسسه دایره المعارف فقه اسلامی.

حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق)، وسائل الشیعه، قم: موسسه آل البیت(ع).

حسینی طهرانی، محمد حسین (1418ق)، ولایه الفقیه، بیروت: دار المحجه البیضا.

حلی، حسن بن سلیمان (1424ق)، المحتضر، قم: شریعت.

حلی، حسن بن یوسف (1381ق)، خلاصه الاقوال، نجف: دارالذخائر.

داوری، مسلم (1416ق)، اصول علم رجال، قم: مولف.

راوندى، سعید بن عبد اللّه (1409ق)، الخرائج و الجرائح، قم: مؤسسه امام مهدى (عج).

سبحانی، جعفر (بی تا)، اصول­الحدیث ­و ­احکامه ­فی­علم­الدرایة، قم: نشر­اسلامی.

سبحانی، جعفر (1410ق)، کلیات­فی­علم­الرجال، قم: موسسه النشر الاسلامی.

سبحانی، جعفر (1418ق)، نظام القضا و الشهاده، قم: موسسه امام صادق(ع).

سند، محمد (1429ق)، بحوث فى مبانى علم الرجال، قم: مدین.

سند، محمد (1394ش)، سند العروه الوثقی(الاجتهاد و التقلید)، تهران: دارالکوخ.

سیفی، علی اکبر (1415ق)، دلیل تحریر الوسیلة (إحیاء الموات و اللقطة)، قم: جامعه مدرسین.

شهید اول، محمد بن مکی (1414ق)، غایه المراد، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

شهید ثانی، زین الدین ین علی (1421ق)، کشف الریبه، بیروت: لبنان.

شهید ثانی، زین الدین بن علی (1418ق)، منیة المرید، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

صدر، محمد باقر (1408ق)، مباحث الاصول، قم: مقرر.

صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1376ش)، الامالی، تهران: کتابچی.

صدوق، محمد بن علی (1385ش)، علل الشرائع، قم: کتابفروشی داوری.

صدوق، محمد بن علی (1404ق)، عیون اخبار الرضا، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.

صدوق، محمد بن علی (1413ق)، من لایحضره الفقیه، قم: موسسه نشر اسلامی.

طبرسی، احمد بن علی (1403ق)، الاحتجاج، مشهد: نشرمرتضی.

طوسی، محمد بن حسن (1373ش)، رجال الطوسی، قم: موسسه نشر اسلامی.

طوسی، محمد بن حسن (بی تا)، الفهرست، نجف: المکتبة الرضویة.

عراقی، ضیاء الدین (1421ق)، کتاب القضا، قم: موسسه معارف اسلامی امام رضا(ع).

عراقی، ضیاء الدین (1417ق)، نهایه الافکار، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

فضلی، عبدالهادی (1427ق)، التقلید و الاجتهاد، بیروت: مرکز الغدیر.

فیض کاشانی، محمد بن محسن (1406ق)، الوافی، اصفهان: کتابخانه امیرالمومنین(ع).

قهبایی، عنایه الله (1387ق)، مجمع الرجال، قم: اسماعلیان.

کلباسی، محمد بن محمد ابراهیم (1422ق)، الرسائل الرجالیه، قم: دارالحدیث.

کلینی، محمد بن یعقوب (1363ش)، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.

لطفی، سید مهدی (1386ش)، «سند تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع)»، مجله مطالعات قرآن و حدیث، شماره1، صص145-129.

لنکرانى، محمد فاضل (1414ق)، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة- الاجتهاد و التقلید، قم: دفتر انتشارات اسلامى.

مامقانی، عبدالله (1349ق)، تنقیح المقال فی احوال الرجال، نجف: المطبعه المرتضویه.

مجلسی، محمد تقی (1406ق)، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم: موسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور.

مجلسی، محمد باقر (1403ق)، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار(ع)، بیروت: موسسه الوفا.

مکی عاملی، علی (1414ق)، دراسه فی تقلید الاعلم، بیروت: دارالامیر.

موسوى خمینی، سید روح اللّه (بی تا)، کتاب­البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.

موسوى خمینی، سید روح اللّه (1376ق)، کتاب­الطهارة، قم: چاپخانه حکمت.

موسوی خویی، سید ابوالقاسم (1428ق)، غایه المامول، قم: مجمع الفکر اسلامی.

موسوی خویی، سید ابوالقاسم (1411ق)، فقه الشیعة- الاجتهاد و التقلید، قم: چاپخانه نو ظهور.

موسوی خویی سید ابو القاسم (1426ق)، المستند فی شرح العروه الوثقی، قم: موسسه آثار الامام الخویی.

موسوی خویی، سید ابوالقاسم (1417ق)، مصباح الاصول، قم: موسسه احیاء الآثار الامام الخویی.

موسوی خویی، سید ابوالقاسم (بی تا)، معجم رجال الحدیث، بی جا: بی نا.

موسوی خویی، سید ابوالقاسم (1418ق)، موسوعة الإمام الخوئی، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.

میر داماد، سید محمّد باقر حسینى (1405ق)، الرواشح السماویه، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.

میر داماد، سید محمّد باقر حسینى (1386ش)، شارع النجاة فی أبواب العبادات، قم : مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع).

نجاشی، احمد بن علی (1365ش)، رجال النجاشی، قم: موسسه نشر اسلامی.

نجفی، محمد حسن (1421ق)، جواهر الکلام، قم: موسسه دائره المعارف فقه اسلامی.

نفیسی، شادی (1385ش)، «تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع) در بررسی علامه شوشتری»، مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شماره6، صص114-91.

نوری، میرزا حسین (1407ق)، خاتمه المستدرک، بیروت: موسسه آل البیت(ع).