تاریخ‌گذاری روایات واکنش ابن‌مسعود به ماجرای جمع عثمان

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.30497/qhs.2026.247984.4115
چکیده
روایاتی دربارۀ اعتراض عبدالله‌بن مسعود به انتصاب زیدبن ثابت برای جمع قرآن در دوران عثمان و خودداری ابنمسعود از تحویل مصحف خود، با طرق و متون مختلف در منابع روایی اهل‌سنت نقل شده است. در این پژوهش با استفاده از شیوه‌های مختلف تاریخ‌گذاری احادیث (تحلیل سندی و تحلیل سندی متنی)، خاستگاه تاریخی و جغرافیایی و سیر تطور تدریجی این روایات تبیین می‌شود. یافته‌های تحلیل اسنادی نشان می‌دهد که ابن‌مسعود حلقه مشترک این روایات است و حداقل 7 نفر، روایت وی را نقل کرده‌اند. این روایت قبل از سال 30 قمری در کوفه بیان و منتشر شده و در نسل بعد به بصره راه یافته است. مهم‌ترین حلقه‌های مشترک فرعی این روایات که نقش مهمی در انتشار آن داشته‌اند، ابواسحاق سبیعی و اعمش و ابراهیم‌بن سعد هستند که دو تن اول کوفی‌اند و ابراهیم اهل مدینه. مهم‌ترین نتایج تحلیل سندی-متنی این است که در تمام تحریرها به منزلت رفیع ابن‌مسعود در زمان پیامبر(ص) و کودک بودن زیدبن ثابت و این‌که دارای «ذؤابتان= دو گیس بافته» بوده، اشاره شده است. هم‌چنین در همه تحریرها خودداری ابن‌مسعود از تحویل مصحفش و تشویق کوفیان به این کار هم آمده است. در تحریرهای شقیق‌بن سلمه، ادعای ابن‌مسعود بر سرآمدی در علم به قرآن افزوده شده است. و در تحریرهای ابراهیم‌بن سعد، عبارت «ذؤابتان» که کنایه از پیشینۀ یهوی زید بوده حذف و ناراحتی ابن‌مسعود در کنار گذاشته شدن از جمع قرآن افزوده شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن ابی­الحدید، عبدالحدید (بی­تا)، شرح نهج­البلاغه، تحقیق: محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار احیاء الکتب العربیة.

ابن ابی­داود، ابوبکر (1423ق)، المصاحف، قاهره: الفاروق الحدیثه للطباعه والنشر.

ابن ­ابی­شیبه، ابوبکر (1409ق)، المصنف، تحقیق: سعید اللحام، بیروت: دارالفکر.

ابن ابی­عاصم، احمد (1411ق)، الآحاد والمثانی، تحقیق: باسم فیصل، ریاض: دار الدرایه.

ابن­اثیر، علی­بن محمد (1386ق)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر.

ابن‌حنبل، احمد (بی‌تا)، المسند، بیروت: دارصادر.

ابن­خلدون، عبدالرحمان (بی­تا)، تاریخ ابن­خلدون، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ابن­سعد، محمد (بی‌تا)، الطبقات الکبری، بیروت: دارصادر.

ابن­شبه، عمر (1410ق)، تاریخ المدینه، تحقیق: فهیم محمد شلتوت، بیروت: دارالفکر.

ابن­منظور، محمدبن­ مکرم (1414ق)، لسان العرب، چ سوم، بیروت: دارصادر.

ابن­وهب، عبدالله (2003م)، التفسیر، تحقیق: میکلوش مورانی، بیروت: دارالغرب الاسلامی.

اتسلندر، پیتر (1371ش)، روشهای تجربی تحقیق اجتماعی، ترجمه: بیژن کاظم­زاده، تهران: انتشارات آستان قدس.

باقلانی، ابوبکر (1422ق)، الانتصار للقرآن، تحقیق: محمد عصام قضاة، بیروت: دار الفتح.

بخاری، محمدبن‌ اسماعیل (1401ق)، صحیح البخاری، بیروت: دارالفکر.

بخاری، محمدبن ‌اسماعیل (بی­تا)، ‏التاریخ الکبیر، ترکیه: المکتبة الإسلامیة.

بلاذری، احمد (1956م)، فتوح البلدان، تحقیق: صلاح­الدین منجد، قاهره :مکتبة لجنة البیان العربی.

بلاذری، احمد (1959م)، انساب الاشراف، تحقیق: محمد حمیدالله، قاهره: دارالمعارف.

بیهقی، احمدبن حسین (1410ق)، شعب الایمان، تحقیق: محمد سعید زغلول، بیروت: دارالکتب العلمیه.

ترمذی، محمدبن‌ عیسی (1403ق)، السنن، تحقیق: عبدالرحمن محمد، بیروت: دار الفکر.

زرکشی، بدرالدین (1376ق)، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، داراحیاء الکتب العربیه.

سجستانی، ابوداود (1410ق)، سنن ابی­داود، تحقیق: سعید محمد لحام، بیروت: دارالفکر.

سیوطی، جلال ­الدین (بی­تا)، الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت: دار المعرفه.

سیوطی، جلال­الدین (1426ق)، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: دارالکتاب العربی.

شیری، مرجان؛ نیل‌ساز، نصرت (1403)، «تاریخ‌گذاری روایات سهو پیامبر (ص) در نماز و تحلیل شرایط اجتماعی - سیاسی جعل و نشر این روایات»، مطالعات قرآن و حدیث، سال 17، شماره 2، پیاپی34.

طالب، مهدی (1369ش)، چگونگی انجام مطالعات اجتماعی، تهران: انتشارات امیرکبیر.

طبری، محمدبن جریر (1415ق)، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، تحقیق: خلیل میس، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.

طبری، محمدبن جریر (بی­تا)، تاریخ الامم والملوک، بیروت: مؤسسة الأعلمی ­للمطبوعات.

طیالسی، سلیمان­بن داود (بی­تا)، المسند، بیروت: دار المعرفة.

عاملی، سید جعفر مرتضی (1410ق)، حقائق هامه حول القرآن الکریم، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.

عسکری، مرتضی (1378ش)، القرآن الکریم و روایات المدرستین، تهران: مجمع العلمی الاسلامی.

فضل­بن شاذان، فضل (1363ش)، الایضاح، تحقیق: سید جلال­الدین حسینی، تهران: مؤسسة انتشارات و چاپ دانشگاه.

قاسم­بن سلام، ابوعبید (1415ق)، فضائل القرآن، بیروت: دار ابن­کثیر.

کورانی، علی (1418ق)، تدوین القرآن، قم: دار القرآن الکریم.

کیوی، ریمون؛ کامپنهود، لوک­وان (1373ش)، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ترجمه: عبدالحسین نیک­گهر، چ چهارم، تهران: فرهنگ معاصر.

مدرسی طباطبایی، حسین؛ رحمتی، محمدکاظم (1380ش)، «بررسی ستیزه­های دیرین دربارۀ تحریف قرآن»، هفت آسمان، سال3، شماره 11، صص41-78.

مزی، جمال­الدین (1406ق)، تهذیب الکمال، تحقیق: بشار عواد معروف، چ چهارم، بیروت: مؤسسة الرسالة.

معرفت، محمدهادی (1391ش)، تفسیر و مفسران، قم: انتشارات ذوی القربی.

منتظری، حسینعلی (1415ق)، نهایة الاصول: تقریرا لابحاث سماحة المرحوم آیة الله العظمی: الحاج آقا حسین الطباطبایی البروجردی قدس سره. تهران: نشر تفکر.

موتسکی، هارالد (1385ش)، «جمع و تدوین قرآن: بازنگری در دیدگاه­های غربی در پرتو تحولات جدید روش­شناختی»، هفت آسمان، ­ترجمه: مرتضی کریمی­نیا، دوره 8، شماره 32.

موصلی، ابویعلی (1412ق)، المسند، تحقیق: حسین سلیم أسد، دمشق: دار المأمون للتراث.

نحاس، ابوجعفر (1409ق)، معانی­القرآن، تحقیق: محمد علی صابونی، مکه: جامعة أم ­القرى.

نسائی، احمدبن‌ شعیب (1348ق)، السنن الکبری، بیروت: دار الفکر.

نولدکه، تئودور؛ شوالی، فریدریش (2004م)، تاریخ قرآن، ترجمه: جورج تامر، بیروت: دار نشر.

هولستی، اُل-آر (1373ش)، تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی، ترجمه: نادر سالارزاده امیری، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.