1
دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2
دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.30497/qhs.2026.247984.4115
چکیده
روایاتی دربارۀ اعتراض عبداللهبن مسعود به انتصاب زیدبن ثابت برای جمع قرآن در دوران عثمان و خودداری ابنمسعود از تحویل مصحف خود، با طرق و متون مختلف در منابع روایی اهلسنت نقل شده است. در این پژوهش با استفاده از شیوههای مختلف تاریخگذاری احادیث (تحلیل سندی و تحلیل سندی – متنی)، خاستگاه تاریخی و جغرافیایی و سیر تطور تدریجی این روایات تبیین میشود. یافتههای تحلیل اسنادی نشان میدهد که ابنمسعود حلقه مشترک این روایات است و حداقل 7 نفر، روایت وی را نقل کردهاند. این روایت قبل از سال 30 قمری در کوفه بیان و منتشر شده و در نسل بعد به بصره راه یافته است. مهمترین حلقههای مشترک فرعی این روایات که نقش مهمی در انتشار آن داشتهاند، ابواسحاق سبیعی و اعمش و ابراهیمبن سعد هستند که دو تن اول کوفیاند و ابراهیم اهل مدینه. مهمترین نتایج تحلیل سندی-متنی این است که در تمام تحریرها به منزلت رفیع ابنمسعود در زمان پیامبر(ص) و کودک بودن زیدبن ثابت و اینکه دارای «ذؤابتان= دو گیس بافته» بوده،اشاره شده است. همچنین در همه تحریرها خودداری ابنمسعود از تحویل مصحفش و تشویق کوفیان به این کار هم آمده است. در تحریرهای شقیقبن سلمه، ادعای ابنمسعود بر سرآمدی در علم به قرآن افزوده شده است. و در تحریرهای ابراهیمبن سعد، عبارت «ذؤابتان» که کنایه از پیشینۀ یهوی زید بوده حذف و ناراحتی ابنمسعود در کنار گذاشته شدن از جمع قرآن افزوده شده است.
سیوطی، جلالالدین (1426ق)، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت: دارالکتاب العربی.
شیری، مرجان؛ نیلساز، نصرت (1403)، «تاریخگذاری روایات سهو پیامبر (ص) در نماز و تحلیل شرایط اجتماعی - سیاسی جعل و نشر این روایات»، مطالعات قرآن و حدیث، سال 17، شماره 2، پیاپی34.
طالب، مهدی (1369ش)، چگونگی انجام مطالعات اجتماعی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
طبری، محمدبن جریر (1415ق)، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، تحقیق: خلیل میس، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
طبری، محمدبن جریر (بیتا)، تاریخ الامم والملوک، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طیالسی، سلیمانبن داود (بیتا)، المسند، بیروت: دار المعرفة.
عاملی، سید جعفر مرتضی (1410ق)، حقائق هامه حول القرآن الکریم، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
عسکری، مرتضی (1378ش)، القرآن الکریم و روایات المدرستین، تهران: مجمع العلمی الاسلامی.
فضلبن شاذان، فضل (1363ش)، الایضاح، تحقیق: سید جلالالدین حسینی، تهران: مؤسسة انتشارات و چاپ دانشگاه.
قاسمبن سلام، ابوعبید (1415ق)، فضائل القرآن، بیروت: دار ابنکثیر.
کورانی، علی (1418ق)، تدوین القرآن، قم: دار القرآن الکریم.
کیوی، ریمون؛ کامپنهود، لوکوان (1373ش)، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ترجمه: عبدالحسین نیکگهر، چ چهارم، تهران: فرهنگ معاصر.
مزی، جمالالدین (1406ق)، تهذیب الکمال، تحقیق: بشار عواد معروف، چ چهارم، بیروت: مؤسسة الرسالة.
معرفت، محمدهادی (1391ش)، تفسیر و مفسران، قم: انتشارات ذوی القربی.
منتظری، حسینعلی (1415ق)، نهایة الاصول: تقریرا لابحاث سماحة المرحوم آیة الله العظمی: الحاج آقا حسین الطباطبایی البروجردی قدس سره. تهران: نشر تفکر.
موتسکی، هارالد (1385ش)، «جمع و تدوین قرآن: بازنگری در دیدگاههای غربی در پرتو تحولات جدید روششناختی»، هفت آسمان، ترجمه: مرتضی کریمینیا، دوره 8، شماره 32.
موصلی، ابویعلی (1412ق)، المسند، تحقیق: حسین سلیم أسد، دمشق: دار المأمون للتراث.
نحاس، ابوجعفر (1409ق)، معانیالقرآن، تحقیق: محمد علی صابونی، مکه: جامعة أم القرى.
نسائی، احمدبن شعیب (1348ق)، السنن الکبری، بیروت: دار الفکر.
نولدکه، تئودور؛ شوالی، فریدریش (2004م)، تاریخ قرآن، ترجمه: جورج تامر، بیروت: دار نشر.
هولستی، اُل-آر (1373ش)، تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی، ترجمه: نادر سالارزاده امیری، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.