تاریخ‌گذاری روایات واکنش ابن‌مسعود به ماجرای جمع عثمان

روایاتی دربارۀ اعتراض عبدالله‌بن مسعود به انتصاب زیدبن ثابت برای جمع قرآن در دوران عثمان و خودداری ابن‌مسعود از تحویل مصحف خود، با طرق و متون مختلف در منابع روایی اهل‌سنت نقل شده است. در این پژوهش با استفاده از شیوه‌های مختلف تاریخ‌گذاری احادیث (تحلیل سندی و تحلیل سندی-متنی)، خاستگاه تاریخی و جغرافیایی و سیر تطور تدریجی این روایات تبیین می‌شود. یافته‌های تحلیل اسنادی نشان می دهد که ابن‌مسعود حلقه مشترک این روایات است و حداقل 7 نفر، روایت وی را نقل کرده‌اند. این روایت قبل از سال 30 قمری در کوفه بیان و منتشر شده و در نسل بعد به بصره راه یافته است. مهم‌ترین حلقه‌های مشترک فرعی این روایات که نقش مهمی در انتشار آن داشته‌اند، ابواسحاق سبیعی و اعمش و ابراهیم‌بن سعد هستند که دو تن اول کوفی‌اند و ابراهیم اهل مدینه. مهم‌ترین نتایج تحلیل سندی-متنی این است که در تمام تحریرها به منزلت رفیع ابن‌مسعود در زمان پیامبر (ص) و کودک بودن زیدبن ثابت و این‌که دارای «ذؤابتان= دو گیس بافته» بوده، اشاره شده است. هم‌چنین در همه تحریرها خودداری ابن‌مسعود از تحویل مصحفش و تشویق کوفیان به این کار هم آمده است. در تحریرهای شقیق‌بن سلمه، ادعای ابن‌مسعود بر سرآمدی در علم به قرآن افزوده شده است. و در تحریرهای ابراهیم‌بن سعد، عبارت «ذؤابتان» که کنایه از پیشینۀ یهوی زید بوده حذف و ناراحتی ابن‌مسعود در کنار گذاشته شدن از جمع قرآن افزوده شده است.