1
دانشآموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2
دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
3
استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، پردیس فارابی، قم، ایران
10.30497/qhs.2026.248646.4186
چکیده
فهرست ترتیب نزول عکرمه و حسن بصری با وجود عدم انتساب به صحابه از شهرت قابل توجهی برخوردار است. این فهرست که به شکل معطوف از این دو تابعی نقل شده، از طریقی منفرد و با نقش محوری حسین بن واقد مروزی منتشر شده است. روایت عکرمه و حسن از نظر فراوانی گزارش در آثار ده قرن نخست، پس از فهرست عطاء خراسانی، در رتبه دوم قرار دارد و در برخی آثار تنها منبع ترتیب نزول به شمار آمدهاست. پژوهش حاضر، اصالت فهرست عکرمه و حسن و تاریخگذاری این روایت را هدف قرار داده است. این پژوهش ضمن دستیابی به منابع کهن، تمامی روایات ترتیب نزول را استخراج و با توجه به اختلافات عمدی و سهوی در نسخههای مختلف، روایت عکرمه و حسن را با سایر روایات مقایسه کرده و با استفاده از روشهای سنتی و جدید نقد حدیث، اعتبار روایت را سنجیده است. بررسیها نشان میدهد در صحت انتساب فهرست ترتیب نزولی به شکل موجود به این دو تابعی تردید جدی وجود دارد. تحلیل ساختار شبکه اسناد روایت و بررسی نقش حلقههای مشترک، بهویژه با توجه به جایگاه فقهی و فعالیت حسین بنواقد در حوزه ترتیب نزول و نَسخ، نشان میدهد که وی منشأ تدوین این فهرست بوده است. هرچند شاکله کلی فهرستهای ترتیب نزول حداقل از زمان عطاء خراسانی در نیمه قرن اول شکل گرفته، اما انتشار اولیه روایت عکرمه و حسن با ویژگیهای خاص آن، در نیمه قرن دوم و در بوم مرو صورت گرفته است و انتساب آن به عکرمه و حسن کارکردی اعتباری دارد.
آقایی، سید علی (1385)، «تاریخگذاری روایات بر مبنای تحلیل اسناد- نقد و بررسی روششناسی خوتیر ینبل»، علوم حدیث، سال یازدهم، شماره سوم، صص145-168.
آقایی، سید علی (1389)، «مواجهه محدثان مسلمان با پدیده رشد وارونۀ سندها»، صحیفۀ مبین، شماره 48، صص 175-206.
الأبیاری، ابراهیم (1405ق)، الموسوعة القرآنیة، مؤسسة سجل العرب.
ابنابیحاتم، عبدالرحمنبناحمد الرازی (1271ق)، الجرح و التعدیل، طبعة مجلس دائرةالمعارف العثمانیة بحیدرآباد الدکن، چاپ اول، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابنحبان، محمد (1393ق)، الثقات، تحت نظارت: محمد عبدالمعید خان، چاپ اول، حیدرآباد دکن هند: دائرةالمعارف العثمانیة.
باباصفری رنانی، عرفانه (1400)، جریانشناسی اندیشه نسخ در دو قرن نخست هجری بر پایه تحلیل روایات راویان ناسخ و منسوخ (پایاننامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه اصفهان، ایران.
بقاعی، ابراهیم بن عمر (۱۴۰۸ق)، مصاعد النظر للإشراف على مقاصد السور، تحقیق عبدالسمیع محمداحمد حسنین، چاپ اول، ریاض: مکتبة المعارف.
بیهقی، ابوبکر احمد بن الحسین (1405ق)، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق عبدالمعطى قلعجى، چاپ اول، بیروت: دارالکتبالعلمیة.
خطیب بغدادی، احمد بن علی (۱۴۰۷ق)، تاریخ بغداد أو مدینة السلام، بیروت: دارالکتبالعلمیة.
دانی، عثمان بن سعید (۲۰۱۱م)، البیان فی عد آی القرآن، تحقیق فرغلی سید عرباوی، بیروت: دارالکتبالعلمیة.
ذهبی، محمد بن احمد (1413ق)، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام التدمری، بیروت: دارالکتاب العربی.
سزگین، فؤاد (1991م)، تاریخ التراث العربی، ترجمه به عربی: محمود فهمی حجازی، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
سیوطی، عبدالرحمنبنابیبکر (1394ق)، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب.
سیوطی، عبدالرحمنبنابیبکر (1421ق)، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق فواز احمد زمرلی، چاپ دوم، بیروت: دارالکتب العربی.
سیوطی، عبدالرحمنبنابیبکر (1426ق)، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق مرکز الدراسات القرآنیه، مدینه منوره: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
سیوطی، عبدالرحمنبنابیبکر (1402ق)، التحبیر فی علم التفسیر، ریاض: دارالعلوم.
سیوطی، عبدالرحمنبنابیبکر (1421ق)، التحبیر فی علم التفسیر، بیروت: دارالفکر.
طبرسی، فضلبنحسن (1408ق)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمۀ محمد جواد بلاغی-محسن حسینی عاملی، تصحیح هاشم رسولی و فضلالله یزدی طباطبایی، بیروت: دارالمعرفة.
طبری، محمد بن جریر (بیتا)، جامع البیان فی تأویل القرآن، تحقیق محمود محمد شاکر، تصحیح احمد محمد شاکر، قاهره: مکتبه ابنتیمیه.
الکیال، ابوالعباس محمد بن یعقوب المعدل (1443ق)، عدد آی القرآن علی مذهب اهل البصره، تحقیق عمر یوسف عبدالغنی حمدان، توبینگن: کرسی تدریس العلوم القرآنیه، مؤسسه علوم الشرعیه، دانشگاه توبینگن.
الکیال، ابوالعباس محمد بن یعقوب المعدل (1444ق)، عدد آی القرآن علی مذهب اهل البصره، تحقیق بشیر بن الحسن الحمیری، امارات متحده عربی-دبی: بینا.
جان نثاری,سعیده , احمدنژاد,امیر و مهدوی راد,محمدعلی . (1405). تاریخگذاری روایت ترتیب نزول قرآن کریم به نقل از عکرمه و حسن بصری. مطالعات قرآن و حدیث, 19(2), 43-72. doi: 10.30497/qhs.2026.248646.4186
MLA
جان نثاری,سعیده , , احمدنژاد,امیر , و مهدوی راد,محمدعلی . "تاریخگذاری روایت ترتیب نزول قرآن کریم به نقل از عکرمه و حسن بصری", مطالعات قرآن و حدیث, 19, 2, 1405, 43-72. doi: 10.30497/qhs.2026.248646.4186
HARVARD
جان نثاری سعیده, احمدنژاد امیر, مهدوی راد محمدعلی. (1405). 'تاریخگذاری روایت ترتیب نزول قرآن کریم به نقل از عکرمه و حسن بصری', مطالعات قرآن و حدیث, 19(2), pp. 43-72. doi: 10.30497/qhs.2026.248646.4186
CHICAGO
سعیده جان نثاری, امیر احمدنژاد و محمدعلی مهدوی راد, "تاریخگذاری روایت ترتیب نزول قرآن کریم به نقل از عکرمه و حسن بصری," مطالعات قرآن و حدیث, 19 2 (1405): 43-72, doi: 10.30497/qhs.2026.248646.4186
VANCOUVER
جان نثاری سعیده, احمدنژاد امیر, مهدوی راد محمدعلی. تاریخگذاری روایت ترتیب نزول قرآن کریم به نقل از عکرمه و حسن بصری. مطالعات قرآن و حدیث. 1405;19(2):43-72. doi: 10.30497/qhs.2026.248646.4186