تاریخ‌گذاری روایت ترتیب نزول قرآن کریم به نقل از عکرمه و حسن بصری

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
3 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، پردیس فارابی، قم، ایران
10.30497/qhs.2026.248646.4186
چکیده
فهرست ترتیب نزول عکرمه و حسن بصری با وجود عدم انتساب به صحابه از شهرت قابل توجهی برخوردار است. این فهرست که به شکل معطوف از این دو تابعی نقل شده، از طریقی منفرد و با نقش محوری حسین بن واقد مروزی منتشر شده است. روایت عکرمه و حسن از نظر فراوانی گزارش در آثار ده قرن نخست، پس از فهرست عطاء خراسانی، در رتبه دوم قرار دارد و در برخی آثار تنها منبع ترتیب نزول به شمار آمده‌است. پژوهش حاضر، اصالت فهرست عکرمه و حسن و تاریخ‌گذاری این روایت را هدف قرار داده است. این پژوهش ضمن دستیابی به منابع کهن، تمامی روایات ترتیب نزول را استخراج و با توجه به اختلافات عمدی و سهوی در نسخه‌های مختلف، روایت عکرمه و حسن را با سایر روایات مقایسه کرده و با استفاده از روش‌های سنتی و جدید نقد حدیث، اعتبار روایت را سنجیده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد در صحت انتساب فهرست ترتیب نزولی به شکل موجود به این دو تابعی تردید جدی وجود دارد. تحلیل ساختار شبکه اسناد روایت و بررسی نقش حلقه‌های مشترک، به‌ویژه با توجه به جایگاه فقهی و فعالیت حسین بن‌واقد در حوزه ترتیب نزول و نَسخ، نشان می‌دهد که وی منشأ تدوین این فهرست بوده است. هرچند شاکله کلی فهرست‌های ترتیب نزول حداقل از زمان عطاء خراسانی در نیمه قرن اول شکل گرفته، اما انتشار اولیه روایت عکرمه و حسن با ویژگی‌های خاص آن، در نیمه قرن دوم و در بوم مرو صورت گرفته است و انتساب آن به عکرمه و حسن کارکردی اعتباری دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آقایی، سید علی (1385)، «تاریخ‌گذاری روایات بر مبنای تحلیل اسناد- نقد و بررسی روش‌شناسی خوتیر ینبل»، علوم حدیث، سال یازدهم، شماره سوم، صص145-168.

آقایی، سید علی (1389)، «مواجهه محدثان مسلمان با پدیده رشد وارونۀ سندها»، صحیفۀ مبین، شماره 48، صص 175-206.

الأبیاری، ابراهیم (1405ق)، الموسوعة القرآنیة، مؤسسة سجل العرب.

ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن‌بن‌احمد الرازی (1271ق)، الجرح و التعدیل، طبعة مجلس دائرةالمعارف العثمانیة بحیدرآباد الدکن، چاپ اول، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

ابن‌حبان، محمد (1393ق)، الثقات، تحت نظارت: محمد عبد‌المعید خان، چاپ اول، حیدرآباد دکن هند: دائرةالمعارف العثمانیة.

ابن‌العربی، ابوبکر (1413ق)، الناسخ والمنسوخ فی القرآن الکریم، تحقیق عبدالکبیر العلوی المدغری، قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.

ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1402ق)، مختصر تاریخ دمشق لابن‌عساکر، تحقیق روحیة النحاس، ریاض عبد‌الحمید مراد، محمد مطیع، چاپ اول، دمشق: دارالفکر.

ابن‌ندیم، محمد‌بن‌اسحاق (1417ق)، الفهرست، تحقیق ابراهیم رمضان، چاپ دوم، بیروت: دارالمعرفه.

ابن ندیم، محمدبن‌اسحاق (2009م، 1430ق)، الفهرست، تحقیق دکتر ایمن فؤاد سید، لندن: موسسه الفرقان للتراث الاسلامی.

اقبال، ابراهیم؛ فقهی زاده، عبدالهادی (1394)، «تاریخ‌گذاری سورۀ حج»، پژوهش‌های قرآنی، سال بیستم، شماره سه، پاییز 1394، صص 112 تا 139.

اندرابی، عمر‌بن‌محمد (1423ق)، الایضاح فی القرائات العشر، تحقیق منی عدنان غنی، به راهنمایی غانم قدوری الحمد، بی‌جا: بی‌نا.

باباصفری رنانی، عرفانه (1400)، جریان‌شناسی اندیشه نسخ در دو قرن نخست هجری بر پایه تحلیل روایات راویان ناسخ و منسوخ (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه اصفهان، ایران.

بقاعی، ابراهیم بن عمر (۱۴۰۸ق)، مصاعد النظر للإشراف على مقاصد السور، تحقیق عبدالسمیع محمداحمد حسنین، چاپ اول، ریاض: مکتبة المعارف.

بیهقی، ابوبکر احمد بن الحسین (1405ق)، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق عبدالمعطى قلعجى، چاپ اول، بیروت: دارالکتب‌العلمیة.

جان‌نثاری، سعیده؛ احمدنژاد، امیر(1404)، «خاستگاه و تطور فهرست‌های نقلی ترتیب نزول قرآن کریم در منابع اولیه‏»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، دانشگاه تهران، دوره 58، شماره 1، صفحات 109-133.

حسکانی، عبیدالله‌بن‌عبدالله (1411ق)، شواهد التنزیل لقواعد التنزیل، تحقیق محمدباقر محمودی، تهران: وازره الثقافه والارشاد الاسلامی.

خطیب بغدادی، احمد بن علی (۱۴۰۷ق)، تاریخ بغداد أو مدینة السلام، بیروت: دارالکتب‌العلمیة.

دانی، عثمان بن سعید (۲۰۱۱م)، ‌البیان فی عد آی القرآن، تحقیق فرغلی سید عرباوی، بیروت: دارالکتب‌العلمیة.

ذهبی، محمد بن احمد (1413ق)، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام التدمری، بیروت: دارالکتاب العربی.

سزگین، فؤاد (1991م)، تاریخ التراث العربی، ترجمه به عربی: محمود فهمی حجازی، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).

سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌‌بکر (1394ق)، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب.

سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر (1421ق)، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق فواز احمد زمرلی، چاپ دوم، بیروت: دارالکتب العربی.

سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر (1426ق)، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق مرکز الدراسات القرآنیه، مدینه منوره: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.

سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌‌بکر (1402ق)، التحبیر فی علم التفسیر، ریاض: دارالعلوم.

سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌‌بکر (1421ق)، التحبیر فی علم التفسیر، بیروت: دارالفکر.

طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1408ق)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمۀ محمد جواد بلاغی-محسن حسینی عاملی، تصحیح هاشم رسولی و فضل‌الله یزدی طباطبایی، بیروت‏: دارالمعرفة.

طبری، محمد بن جریر (بی‌تا)، جامع البیان فی تأویل القرآن، تحقیق محمود محمد شاکر، تصحیح احمد محمد شاکر، قاهره: مکتبه ابن‌تیمیه.

الکیال، ابوالعباس محمد بن یعقوب المعدل (1443ق)، عدد آی القرآن علی مذهب اهل البصره، تحقیق عمر یوسف عبدالغنی حمدان، توبینگن: کرسی تدریس العلوم القرآنیه، مؤسسه علوم الشرعیه، دانشگاه توبینگن.

الکیال، ابوالعباس محمد بن یعقوب المعدل (1444ق)، عدد آی القرآن علی مذهب اهل البصره، تحقیق بشیر بن الحسن الحمیری، امارات متحده عربی-دبی: بی‌نا.

مزی، یوسف بن عبدالرحمن (1400ق)، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسه الرساله.

مقاتل، مقاتل بن سلیمان (1423ق)، تفسیر مقاتل‌بن سلیمان، تحقیق عبدالله محمود شحاته، لبنان: دار احیاء التراث العربی.

نزال، عمران سمیح (1427ق)، الوحده التاریخیه للسور القرآنیه، دمشق/ عمان: دار القراء/ دار قتیبه.

نکونام، جعفر (1380ش)، درآمدی بر تاریخ‌گذاری قرآن، تهران: نشر هستی نما.

واحدی، علی بن احمد (1419ق)، اسباب نزول القرآن، تحقیق زغلول کمال بسیونى‏، بیروت: دار الکتب العلمیة.

 
نسخ خطی

أندرابی، احمد‌بن ابی‌عمر، الإیضاح فی القراءات العشر، تصویر تک نسخۀ خطی استانبول.

سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌‌بکر (تاریخ کتابت: 878ق)، الاتقان، نسخۀ خطی اول. ایالات متحده (نیوجرسی): کتابخانه دانشگاه پرینستون.

سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌‌بکر (تاریخ کتابت: 885ق)، الاتقان، نسخۀ خطی دوم. نابلس: مخطوطات جامعه النجاح.

سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌‌بکر (تاریخ کتابت: 967ق)، الاتقان، نسخۀ خطی سوم. اصفهان: موزه نسخ خطی دانشگاه اصفهان.

سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌‌بکر (تاریخ کتابت:-)، الاتقان، نسخۀ خطی چهارم، قاهره: مخطوطات جامعه الازهر.

شهرستانی، محمد‌بن‌عبدالکریم (1368ش)، مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار. تهران: مرکز انتشار نسخ خطی- با همکاری کتابخانه مجلس شورای اسلامی.

الکیال، ابوالعباس محمد بن یعقوب (تاریخ کتابت: قرن 9 یا 10)، عدد آی القرآن علی مذهب اهل البصره. تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.