تاریخگذاری روایت ترتیب نزول قرآن کریم به نقل از عکرمه و حسن بصری

فهرست ترتیب نزول عکرمه و حسن بصری با وجود عدم انتساب به صحابه از شهرت قابل توجهی در منابع اولیه برخوردار است. این فهرست که به شکل معطوف از این دو تابعی نقل شده، از طریقی منفرد و با نقش محوری شخصیتی به نام حسین بن واقد مروزی منتشر شده است. روایت عکرمه و حسن از نظر فراوانی گزارش در آثار ده قرن نخست، پس از فهرست عطاء خراسانی، در رتبه دوم قرار دارد و در برخی آثار تنها منبع ترتیب نزول به شمار آمده‌است. پژوهش حاضر، اصالت و اعتبار فهرست عکرمه و حسن و تاریخگذاری این روایت را هدف قرار داده است. این پژوهش ضمن دستیابی به منابع کهنی که در تحقیقات پیشین به آنها اشاره نشده، با بررسی نسخه‌های کهن، تمامی روایات ترتیب نزول را استخراج و با توجه به اختلافات عمدی و سهوی در نسخه‌های مختلف، روایت عکرمه و حسن را با سایر روایات مقایسه کرده و با استفاده از روش‌های سنتی و جدید نقد حدیث، اعتبار روایت را سنجیده است. بررسی‌های این پژوهش نشان می‌دهد در صحت انتساب فهرست ترتیب نزولی به شکل موجود به این دو تابعی تردید جدی وجود دارد. تحلیل ساختار شبکه اسناد روایت و بررسی نقش حلقه‌های مشترک، به‌ویژه با توجه به جایگاه فقهی و فعالیت حسین بن‌واقد در حوزه ترتیب نزول و نَسخ، نشان می‌دهد که وی منشأ تدوین و نشر این فهرست بوده است. هرچند شاکله کلی فهرست‌های ترتیب نزول حداقل از زمان عطاء خراسانی در نیمه قرن اول شکل گرفته، اما انتشار اولیه روایت عکرمه و حسن با ویژگی‌های خاص آن، در نیمه قرن دوم و در بوم مرو صورت گرفته است و انتساب آن به عکرمه و حسن کارکردی اعتباری دارد.