بایسته های رهبری انگیزشی در فرآیند تربیت از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری معارف اسلامی و مدیریت آموزشی، دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران، تهران، ایران
2 دانشیار گروه معارف اسلامی و علوم تربیتی، دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران، تهران، ایران
3 استادیار گروه معارف اسلامی و علوم تربیتی، دانشگاه امام صادق علیه السلام پردیس خواهران، تهران، ایران
4 دانشیار گروه معارف اسلامی و علوم تربیتی، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پردیس خواهران، تهران، ایران
10.30497/qhs.2026.249593.4301
چکیده
انگیزش، خاستگاه کنشهای انسان و عنصری کلیدی در تربیت بهشمار میرود و قرآن کریم برای انسانسازی به آن توجه جدی دارد. هدف پژوهش، شناسایی بایستههای رهبری انگیزشی در قرآن کریم بود. مهمترین یافتههای پژوهش عبارت‌اند از: بایستههای بنیادین (شامل ارزشمندی مقاصد، کاربست راهبردهای مطلوب)؛ بایستههای زمینهای (شامل تعادل، فرآیندمداری، مدیریت بهینه فرصت، تناسب تدابیر انگیزشی با ویژگی افراد، توجه به تأثیر ساحت ربوبی در توفیقات، مدیریت تغییرات غیرقابلپیشبینی، اتخاذ تمهیدات ویژه در راستای مصالح، هدایتگری حکیمانه، رعایت اولویتها، تمهید الگوهای مطلوب، استقلال رهبر، شکیبایی و استقامت)؛ بایستههای ساحات وجودی پیرو (شامل روابط عاطفی مطلوب با پیروان، ترسیم چشمانداز عملی، تسهیلگری ادراک مخاطب، توجه به انگیزش جمعی) و بایستههای هدف (شامل پرورش و پالایش انگیزهها، صیانت از انگیزههای مطلوب). نتیجه آن که از منظر قرآن کریم: 1) رهبر انگیزشی برای موفقیت، باید در همه کنشهای خود از جمله نسبت به جنبههای وجودی متربیان، الزاماتی را رعایت کند، 2) هرگونه اقدام رهبران در مسیر تربیتی برای انگیزش، بدون مقاصد ارزشمند و راهبردهای مطلوب، بی‌‌ارزش است، و 3) پرورش، پالایش و صیانت از انگیزهها، برای فرآیند تربیت، هم ضرورت و هم هدف تلقی می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.

ابن فارس، احمد (1399ق)، معجم مقاییس اللغه، بی­جا: نشر دارالفکر.

اورعی یزدانی، بدرالدین (1372)، «بررسی مقایسه­ای انگیزش در فرهنگ غربی و فرهنگ اسلامی»، دانش مدیریت، دوره 23، صص 14-5.

آشتیانی، فاطمه؛ روحانی مشهدی، فرزانه؛ طالب­پور، علیرضا (1403)، «استخراج الگوی گفتگوی پیامبران در قرآن کریم»، مطالعات قرآن و حدیث. دوره 18، شماره 1، صص 135-164.

باقری، خسرو (1385)، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، تهران: انتشارات مدرسه.

بستانی، فواد افرام (1375)، فرهنگ ابجدی. ترجمه رضا مهیار، تهران: نشر اسلامی.

تبیک، محمدتقی (1399)، «تبیین مدل تحولی انگیزش براساس فرهنگ اسلامی»، روان‌شناسی فرهنگی، دوره 4، شماره 1، صص 57-80.

ترک­زاده، جعفر. فریدونی، فائزه. محمدی، مهدی؛ شفیعی سروستانی، مریم (1399)، «چارچوب عوامل محیطی مؤثر بر رفتار سازمانی دانشگاه»، مطالعات رفتار سازمانی، سال 9، شماره 1، صص 143-176.

جوادی آملی، عبدالله (1386)،  تسنیم، قم: نشر اسراء.

حسینی، حسن؛ گایینی، ابوالفضل؛ عزیزی، سعید (1400)، «راهبردهای ایجاد انگیزش معنوی براساس لذت‌گرایی و رنج‌گریزی از دیدگاه قرآن (با رویکرد سازمانی)»، مشکوه، دوره 40، شماره 4، صص 114-138.

راغب اصفهانى، حسین (1369)، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوى و ادبى قرآن، تهران: نشر مرتضوی.

ریو، جان مارشال (1398)، انگیزش و هیجان، ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران: نشر ویرایش.

صدوقی، مجید (1387)، «معیارهای ویژه ارزیابی پژوهش کیفی»، روش­شناسی علوم انسانی، دوره 14، شماره 56، صص72-55.

طباطبایی، محمد­حسین (1374)، تفسیر المیزان، ترجمه محمد­باقر موسوى­همدانى، قم: جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم.

طبرسی، فضل بن حسن (1360)، ترجمه مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تهران: فراهانى.

طریحی، فخرالدین بن محمد (1375)، مجمع البحرین، محقق احمد حسینی اشکوری، تهران: نشر مرتضوی.

طیب، عبد­الحسین (1369)،‏‏ اطیب البیان فی تفسیر القرآن‏، تهران: نشر اسلام.

عباسی­نیا، سعید؛ ساجدی، ابوالفضل (1395)، «قرآن و زبان انگیزشی»، معرفت کلامی، سال 7، شماره 1، صص 130-103.

فرح­بخش، سعید (1391)، مدیریت روابط انسانی؛ سازمان‌های آموزشی، تهران: نشر آییژ.

فضل­الله، محمدحسین‏ (1419ق)، تفسیر من وحى القرآن، بیروت: دار الملاک للطباعه و النشر.

قربانی، علی؛ عبدی، جهان (1399)، «طراحی الگوی نظریه هارمونی انگیزه‌ها: اصول، استراتژی‌ها و پسایندها»، مدیریت سازمان‌های دولتی، دوره 9، شماره 1، صص 77-90.

قرشی، علی­اکبر (1371)، قاموس قرآن، تهران: نشر دار­الکتب الإسلامیه.

محمدی، افسانه؛ ونکی، زهره؛ معماریان، ربابه (1391)، «بررسی علل عدم اثربخشی پاداش­ها برای پرستاران: یک مطالعه موردی»، مدیریت پرستاری، دوره 1، شماره 3، صص 46-54.

مصطفوی، حسن (1395ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: نشر الکتاب.

مکارم شیرازى، ناصر (1371)، تفسیر نمونه‏، تهران: نشر دارالکتب الإسلامیه.

مومنی­راد. اکبر؛ علی­آبادی، خدیجه؛ فردانش، هاشم؛ مزینی، ناصر (1392)، «تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج»، اندازه­گیری تربیتی، دوره 4، شماره 14، صص 222-187.

نیکو­نژاد، زهرا؛ حسومی، ولی­الله (1394)، «بررسی روش­های ایجاد انگیزه دینی از منظر سیره تربیتی اهل بیت (علیهم­السلام)»، مهندسی فرهنگی، سال 9، شماره 83، صص 64-41.

همت بناری، علی‌؛ احمدلو، مسلم (1401)، «مؤلفه‌های فرایند ایجاد انگیزش در تربیت اخلاقی از منظر قرآن کریم»، قرآن و علم، دوره 16، شماره 31، صص 33-56.

هوی، وین؛ میسکل، سیسیل (1396)، مدیریت آموزشی؛ تئوری، تحقیقی و عمل، ترجمه میرمحمد سیدعباس­زاده، ارومیه: نشر دانشگاه ارومیه.